(1)
ทศวรรษที่แล้ว ฮอลลีวูดตื่นเต้นกับการสร้างหนังจากนิยายแนว Young Adult Dystopia เป็นวรรณกรรมวัยรุ่นที่ว่าด้วยโลกอนาคตอันเลวร้าย แล้วคนรุ่นใหม่ก็ต้องพยายามต่อสู้เพื่อเปลี่ยนระบบที่ว่า ก่อนจะพบว่าการเปลี่ยนระบบไม่ใช่เรื่องง่าย เนื่องจากโครงสร้างอันซับซ้อน ความยุ่งเหยิงทางชนชั้น และการวางแผนที่เหนือกว่า ด้วยอำนาจและทรัพยากรอันไร้ขีดจำกัดของชนชั้นนำ Divergent, The Maze Runner และ The Hunger Games กลายเป็นภาพยนตร์ในเวลาไล่เลี่ยกันท่ามกลางธีมการสอดส่อง การควบคุม และการต่อต้านอำนาจ
ผ่านมาอีก 1 ทศวรรษ เรื่องที่ยังคงสร้างต่อเนื่องคงเหลือเพียงเรื่องเดียวคือ The Hunger Games และหากเทียบกับเรื่องอื่นๆ The Hunger Games ก็ถือเป็นเรื่องที่มาก่อนกาล และเป็นใบเบิกทางให้ฮอลลีวูด ‘กล้า’ มากขึ้น
สำหรับคนที่โตมาวัยเดียวกับผม The Hunger Games สร้างปรากฏการณ์หลายอย่าง หนึ่งคือทำให้ เจนนิเฟอร์ ลอว์เรนซ์ (Jennifer Lawrence) กลายเป็นนักแสดงแถวหน้า เพราะความเชื่อเดิมที่ว่าภาพยนตร์ฟอร์มยักษ์ไม่ได้ให้ ‘ผู้หญิง’ ยืนนำเท่าไร ยิ่งเป็นเรื่องว่าด้วยการต่อสู้ การโค่นล้มระบบ ตัวละครหญิงยิ่งห่างไกลจากวิธีคิดของฮอลลีวูด
ขณะเดียวกันอีกสิ่งหนึ่งที่ปฏิเสธไม่ได้คือ The Hunger Games กลายเป็นสัญลักษณ์ของการลุกขึ้นสู้ การชู 3 นิ้ว จาก The Hunger Games: Catching Fire กลายเป็นหนึ่งในสัญลักษณ์การต่อสู้ทางการเมืองไทย หลังการรัฐประหารเมื่อปี 2557 และลามไปสู่การต่อสู้ในอีกหลายประเทศ และถึงวันนี้ สัญลักษณ์ 3 นิ้วก็ยังคงอยู่กับการเมืองไทย ไม่อาจหายไปไหนได้
สำหรับผมใน 4 ภาคแรก The Hunger Games จบลงอย่างสมบูรณ์ไปแล้ว และเมื่อ 3 ปีก่อน ภาค Prequel อย่าง The Ballad of Songbirds and Snakes เล่าเรื่องความโหดร้ายของประธานาธิบดี คอริโอเลนัส สโนว์ (Coriolanus Snow) ซึ่งก็ให้อรรถรสในแบบที่ภาคต้นกำเนิดส่วนใหญ่ให้ได้
เมื่อผมทราบข่าวว่ายังมีภาคใหม่ซึ่งสร้างจากนิยายของผู้เขียนคนเดิม โดยเล่าเรื่องของ เฮย์มิตช์ อเบอร์นาธี (Haymitch Abernathy) โค้ชขี้เมาและอดีตผู้ชนะเกมล่าเกมครั้งที่ 50 ที่รับบทโดย วูดดี้ แฮร์เรลสัน (Woody Harrelson) ก็สร้างความสงสัยให้กับคนที่ไม่ได้อ่านนิยายอย่างผมว่า แล้วยังเหลืออะไรให้เล่าอีก
ทว่าเรื่องมันเข้มข้นกว่านั้น เพราะเชื้อไฟของการปฏิวัติเริ่มต้นจากจุดนี้
(2)
จะว่าไป เรื่องนี้ให้พลังคล้ายกับ Rogue One อีกหนึ่ง Prequel ที่ดีมากๆ ของ Star Wars หาก Rogue One ทำให้เรารู้อยู่แล้วว่า ฝ่าย ‘กบฏ’ จบด้วยความพ่ายแพ้ The Hunger Games: Sunrise on the Reaping ก็คล้ายกัน คือเรารู้ว่าสุดท้ายทุกตัวละครต้องเล่นไปตามเกมที่ถูกวางไว้ ตอนสุดท้ายผู้เล่นทั้งหมดเป็นเหยื่อ แน่นอนว่าตายหมด และเหลือรอดเพียงคนเดียวคือเฮย์มิตช์
แต่สิ่งที่เหลือ คือไฟแห่งการเริ่มต้น ‘ท้าทาย’ อำนาจประธานาธิบดีสโนว์ จุดสำคัญน่าจะเริ่มต้นจากฉาก ‘ปรบมือ’ ที่ปรากฏในเทรลเลอร์ เมื่อเฮย์มิตช์เผชิญหน้ากับสโนว์โดยตรง แล้วปรบมือให้ช้าๆ ซึ่งไม่ใช่การชื่นชม แต่สื่อว่า ‘นี่คือผลงานของท่าน’ ราคาที่ต้องจ่ายตามมาทันที สโนว์บอกเขาตรงๆ ว่านี่คือเกมของตน อย่างไรเสีย เฮย์มิตช์ก็ต้องตายในสนาม เหลือเพียงว่าจะตายแบบไหน
เกร็ดที่น่าสนใจก็คือ ฉากนี้ถ่ายทำในสนามกีฬาที่เบอร์ลิน หนึ่งในสัญลักษณ์ของยุคนาซีที่ยังตั้งอยู่จนทุกวันนี้ โอลิมเปียสตาดิโอน (Olympiastadion) สร้างขึ้นระหว่างปี 1934-1936 ออกแบบโดย แวร์เนอร์ มาร์ช (Werner March) เพื่อรองรับโอลิมปิกปี 1936 มหกรรมที่ระบอบนาซีตั้งใจใช้อวดความยิ่งใหญ่ของตนต่อสายตาโลก โดยมี อดอล์ฟ ฮิตเลอร์ (Adolf Hitler) มาร่วมพิธีเปิดด้วยตนเอง เสาหินเรียงราย แกนสมมาตร และขนาดที่จงใจทำให้มนุษย์ตัวเล็กลง กลายเป็นหนึ่งในงานสถาปัตยกรรมนีโอคลาสสิกแบบนาซีที่หลงเหลือสมบูรณ์ที่สุด
หลังสงคราม สนามตกอยู่ในเขตยึดครองของอังกฤษ สัญลักษณ์นาซีถูกลบออก ได้รับการบูรณะจนสามารถจัดนัดชิงชนะเลิศฟุตบอลโลก 2006 และยูโร 2024 และยังคงเป็นสัญลักษณ์นาซีไม่กี่แห่งที่เหลืออยู่รอดจนกระทั่งวันนี้ เมื่อสโนว์และบริวารขึ้นไปยืนมองขบวนรถม้าของบรรดาผู้ท้าชิง หนังจึงแทบไม่ต้องอธิบายอะไรเพิ่ม
ขณะที่ฉากศูนย์ฝึกซ้อมในพาเน็ม (Panem) ก็ถ่ายทำที่ศูนย์การประชุมนานาชาติเบอร์ลิน (Internationales Congress Centrum Berlin: ICC Berlin) เช่นเดียวกัน ICC Berlin เป็น ‘ตู้โชว์’ ที่โลกตะวันตกตั้งใจใช้อวดความล้ำสมัยกลางเมืองที่ถูกแบ่งครึ่งด้วยกำแพง แข่งกับพระราชวังแห่งสาธารณรัฐ อาคารล้ำสมัยของฝั่งเบอร์ลินตะวันออกที่เปิดก่อนหน้าเพียง 3 ปี อาคารปิดใช้งานตั้งแต่ปี 2014 ขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานในปี 2019 และถูกทิ้งร้างเป็นส่วนใหญ่ โถงโลหะกับบันไดเลื่อนที่หยุดนิ่งจึงกลายเป็นศูนย์ฝึกของแคปิตอล (The Capitol) ได้โดยแทบไม่ต้องแต่งเติม
เป็นการสะท้อนภาพสถาปัตยกรรมแห่งอำนาจ 2 ยุค และหาก The Hunger Games ที่คนจดจำคือภาพว่าด้วยสัญญะ นี่คือสัญลักษณ์และบรรยากาศอันอึมครึมตรงๆ ที่สื่อสารในหนัง
ฟรานซิส ลอว์เรนซ์ (Francis Lawrence) ผู้กำกับ เคยให้สัมภาษณ์ว่า งานภาพของภาคนี้อิงช่วงปลายทศวรรษ 1960-ต้นทศวรรษ 1970 พาเน็มในปีที่ 50 จึงไม่ได้ดูเป็นโลกอนาคต หากดูเป็นอดีตที่เพิ่งผ่านมาของยุโรป
สิ่งที่อาคารเหล่านี้มีร่วมกันคือ ล้วนถูกสร้างขึ้นเพื่อให้รัฐดูใหญ่และให้คนดูเล็ก ภาคก่อนๆ เราจำแคปิตอลได้จากเสื้อผ้าหน้าผมฉูดฉาด ซึ่งต้องอาศัยการตีความว่ากำลังเสียดสีอะไร แต่ภาคนี้พาเน็มตั้งอยู่บนหินและคอนกรีตของจริงที่เคยรับใช้อำนาจจริงมาแล้ว ผู้ชมจึงไม่ต้องแปลความหมายใดๆ
เพราะฉากหลังเหล่านี้ล้วนเคยเล่นบทเดียวกันมาก่อนในประวัติศาสตร์
(3)
อีกเสน่ห์หนึ่งของ The Hunger Games คือการ ‘ซ้อนแผน’ และ ‘หักมุม’ ตัวละครผู้ใหญ่ในพาเน็มแทบทุกคนดูเหมือนเล่นตามเกมที่แคปิตอลวางไว้ แต่หลายคนก็มีอีกด้านหนึ่งที่ไม่ได้สยบยอม
ในภาคแรกๆ เราเห็นทั้ง พลูทาร์ช เฮฟเวนส์บี (Plutarch Heavensbee) ของ ฟิลิป ซีมัวร์ ฮอฟฟ์แมน (Philip Seymour Hoffman) และเอฟฟี ทรินเก็ต (Effie Trinket) ของ เอลิซาเบธ แบงก์ส (Elizabeth Banks) ซึ่งแม้จะดูมีเลือดแคปิตอลเข้มข้น แต่ต่างก็เอาใจช่วยให้บรรดา ‘เด็ก’ ในเกมหาทางรอดและไปต่อได้ เป็นลมใต้ปีกที่พาให้เกิดการปฏิวัติขึ้นภายหลังในยุคของ แคตนิส เอฟเวอร์ดีน (Katniss Everdeen)
ภาคนี้พาเราย้อนไปพบทั้ง 2 คนในวัยหนุ่มสาว ผ่านการแสดงของ เจสซี พลีมอนส์ (Jesse Plemons) และแอล แฟนนิง (Elle Fanning) และทำให้เห็นว่า บทลมใต้ปีกนี้ไม่ได้เพิ่งเริ่มต้นในยุคของแคตนิส
และก็เป็นพลูทาร์ชในภาคนี้เอง ที่ตั้งคำถามสำคัญที่สุดของเรื่องกับเฮย์มิตช์ ว่าทำไมเขาจึงยอมเข้าเกม ทำไมคนทั้งพาเน็มจึงยอม เป็นคำถามเดียวกับที่ ซูซาน คอลลินส์ (Suzanne Collins) ผู้เขียน หยิบมาจาก เดวิด ฮูม (David Hume) นักปรัชญาชาวสกอตแลนด์ ผู้ตั้งข้อสังเกตไว้ตั้งแต่ศตวรรษที่ 18 ว่า น่าประหลาดใจเพียงใดที่คนส่วนมากยอมให้คนส่วนน้อยปกครองได้อย่างง่ายดาย ทั้งที่กำลังนั้นอยู่ฝั่งผู้ถูกปกครองเสมอ
ความยากคือการรักษาสมดุลระหว่างการ ‘อยู่เป็น’ กับการเป็นเชื้อไฟให้การปฏิวัติ จะวางตัวอย่างไรไม่ให้ถูกกลืนจนกลายเป็นส่วนหนึ่งของระบบ ทั้งที่รู้อยู่เต็มอกว่าระบบที่เป็นอยู่นั้นเฮงซวยเพียงใด
ทั้งหมดนี้ พูดถึงหนังนะครับ ไม่ได้พูดเรื่องความเป็นจริง
(4)
ช่วงที่ทรงพลังที่สุดน่าจะเป็นช่วงท้ายเรื่อง หลังเกมผ่านพ้น หลังเฮย์มิตช์ถูกเลือกให้เป็นผู้รอด แต่คำว่า ‘รอด’ ในที่นี้ไม่ได้แปลว่าชนะ เพราะสิ่งที่เขาต้องแลก คืออะไรต่อมิอะไรที่ทำให้ชีวิตมีความหมาย จนแทบไม่เหลือเหตุผลให้ลุกขึ้นมาอีก
และตรงนั้นเอง คำถามสำคัญที่สุดของเรื่องจึงปรากฏ เมื่อจ่ายไปหมดแล้ว จะเลือกสยบยอมต่อไป หรือจะยังเริ่มต้นสู้เพื่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลง
การต่อสู้กับอำนาจที่ทรงพลัง หลายครั้งก็เหมือนการวิ่งเข้าชนกำแพง คนวิ่งเจ็บ แต่กำแพงยังอยู่ และคนที่ยืนดูก็มักสรุปว่าเปล่าประโยชน์ การเปลี่ยนแปลงไม่อาจเกิดขึ้นชั่วข้ามคืน บางครั้งไม่เกิดขึ้นในชั่วชีวิตของคนที่เริ่มด้วยซ้ำ แต่กำแพงไม่เคยร้าวเอง หากไม่มีใครเริ่มต้น การเปลี่ยนแปลงก็ไม่มีวันเกิดขึ้น แล้วเราก็อยู่กันไปอย่างนี้
ผมเชื่อว่าหลายคนโดยเฉพาะคนที่เคยวิ่งเข้าชนกำแพงมาแล้วสักครั้ง หากได้ฟังบทสนทนาตอนท้ายระหว่างพลูทาร์ชกับเฮย์มิตช์ จะน้ำตารื้นเหมือนผม
ในสายตาหลายคน The Hunger Games อาจเป็นเพียงวรรณกรรมวัยรุ่นที่พูดเรื่องโลกดิสโทเปีย แต่เราต่างก็รู้กันว่า หนังชุดนี้มีอิทธิพลต่อโลกของความเป็นจริง 3 นิ้วที่ชูขึ้นบนจอ เคยถูกชูขึ้นบนถนนจริง ต่อหน้าอำนาจจริง มันเกิดขึ้นมาแล้ว และยังจะเกิดขึ้นอีก
เฮย์มิตช์ไม่ได้ชนะในปีที่เขาลุกขึ้นท้าทาย เขาแพ้ และแพ้อยู่อย่างนั้นอีก 24 ปี จนเด็กสาวจากเขตเดียวกันมารับไฟนั้นไปต่อ แต่หากไม่มีเขา ก็คงไม่มีเธอ หากไม่มีคนรุ่นที่กล้าแพ้ ก็คงไม่มีคนรุ่นที่ได้ชนะ
แต่นี่ไม่ใช่เรื่องของเฮย์มิตช์คนเดียว และไม่ใช่เรื่องของพาเน็มเท่านั้น แทบไม่เคยมีระบบใดล้มลงด้วยมือของคนรุ่นเดียว คนรุ่นหนึ่งตั้งคำถาม คนรุ่นต่อมารับผลของการกระทำนั้น และอีกรุ่นหนึ่งจึงได้เห็นผล โดยที่คนรุ่นแรกมักไม่ได้อยู่ดูด้วยซ้ำ
ทุกการเปลี่ยนแปลงจึงเป็นหนี้คนที่เริ่มต้น ทั้งที่รู้ว่าตัวเองอาจไม่ได้เห็นวันสุดท้าย
คำถามจึงไม่ใช่ว่ามันจะจบที่รุ่นไหน แต่คือไฟที่ถูกจุดไว้แล้วในรุ่นเรา จะถูกรักษาไว้ได้นานพอจนถึงมือคนรุ่นถัดไปหรือไม่
Tags: นาซี, เดอะฮังเกอร์เกมส์, เบอร์ลิน, รุ่งอรุณเกมล่าเกม, รีวิวหนัง, Young Adult Dystopia, การปฏิวัติ, เฮย์มิตช์, The Hunger Games, เฮย์มิตช์ อะเบอร์นาธี, Screen and Sound, Sunrise on the Reaping, เฮย์มิตช์ อเบอร์นาธี, การเมือง, เกมล่าเกม, อำนาจ, ฮังเกอร์เกมส์




