ปืน สธน ตันตราภรณ์ ถอดรหัสสัญญะ แฟชั่น และการลุกขึ้นสู้ใน The Hunger Games

ตั้งแต่ภาคแรก ภาพยนตร์ชุด เกมล่าเกม (The Hunger Games) โดดเด่นเรื่องแฟชั่นมาโดยตลอด เสื้อผ้าในเรื่องออกแบบมาอย่างจงใจ ทั้งความหรูหราเกินจริงของชนชั้นนำในแคปิตอล (The Capitol) และเสื้อผ้าของบรรณาการจากเขต (District) ต่างๆ ที่ต้องแต่งตัวเพื่อเรียกเสียงเชียร์และสปอนเซอร์ก่อนถูกส่งเข้าสนามประลอง

ขณะเดียวกัน สัญลักษณ์ของการต่อสู้ก็ปรากฏชัด ทั้งการชู 3 นิ้ว เพลง The Hanging Tree ไปจนถึงเข็มกลัดนกม็อกกิ้งเจย์ (Mockingjay) ทั้งที่แก่นของเรื่องคือการต่อสู้เพื่อเอาชีวิตรอด และการฆ่าเพื่อรักษาชีวิตตัวเอง

คำถามคือ นัยและสัญญะเหล่านี้กำลังสื่อถึงอะไร อธิบายโลกแบบไหน และเพราะเหตุใด สิ่งละอันพันละน้อยในหนังป็อปคัลเจอร์แห่งยุคสมัยเรื่องนี้ จึงยังทำงานกับคนดูมาตั้งแต่ภาคแรกที่เข้าฉายในปี 2012 จนถึงวันนี้ 

ในโอกาสที่ The Hunger Games: Sunrise on the Reaping กำลังจะเข้าฉายในวันที่ 18 พฤศจิกายน 2569 The Momentum ชวน ปืน-สธน ตันตราภรณ์ มาตั้งคำถามกับสัญญะในหนัง ทั้งในฐานะแฟนหนังที่ตามดูมาตั้งแต่ภาคแรก และในฐานะคนทำงานแฟชั่นผู้สนใจประวัติศาสตร์และความหมายของเครื่องแต่งกาย ซึ่งเคยเป็นที่ปรึกษาด้านภาพลักษณ์ (Image Consultant) ให้ผู้บริหารและนักการเมืองมาแล้ว

“แม้แต่ภาพของการต่อต้าน หรือบทบาทของผู้ดื้อแพ่ง เราก็อาจถูกคนอื่นกำหนดให้เป็น เพราะขี่หลังเสือแล้วลงยาก” ปืนบอก

“เราไม่คุยเรื่องแฟชั่นกับภาพยนตร์เรื่องนี้ไม่ได้”

ตลอด 10 กว่าปีที่ผ่านมา คุณผูกพันกับ The Hunger Games อย่างไรบ้าง 

เริ่มแรกคือรู้จักจากภาพยนตร์ครับ นิยายมันอยู่ในหมวด Young Adult ซึ่งเราไม่ได้อ่านโซนนี้ อาจจะเคยเห็นบนแผงหนังสือ แต่ก็ไม่ได้สนใจ

จำได้เลยว่าดูภาคแรกแล้วตื่นเต้นมาก ช็อกไปเลย ส่วนหนึ่งเพราะเป็นแฟน Battle Royale อยู่แล้ว พอมาเห็นเรื่องนี้ก็รู้สึกว่ามีกลิ่นอายคล้ายกัน

ตอนนั้นก็มีข้อถกเถียงอยู่ว่า The Hunger Games ลอก Battle Royale มาหรือเปล่า แต่เขาก็อธิบายกันว่าเรื่องนี้หยิบมาจากเทพปกรณัมกรีก ซึ่งก็เป็นไปได้ เพราะพล็อตแบบนี้มีความเป็นสากลอยู่ แล้วก็รักมากตั้งแต่ภาคแรก ตามดูจนครบ 4 ภาค ต่อด้วย The Ballad of Songbirds and Snakes

ชอบมากจนเริ่มอ่านหนังสือ แล้วเล่มแรกที่อ่านคือ Sunrise on the Reaping เลย ฉะนั้นได้ดูหนังมาตลอด แต่กับหนังสือ เพิ่งได้เจอกันเล่มนี้แหละ

ในฐานะคนทำงานแฟชั่น อะไรในเรื่องนี้ที่ทำให้คุณสนใจ

เสื้อผ้าในเรื่องนี้ชัดเจนมาก ที่คลาสสิกที่สุดคือชุดแต่งงานที่หมุนแล้วกลายเป็นไฟ กลายเป็นนกม็อกกิ้งเจย์ เหมือนเป็นการตอกหมุดว่า ภาพยนตร์เรื่องนี้ไม่ใช่แค่หนังแอ็กชัน ไม่ใช่แค่หนังการเมือง ไม่ใช่แค่หนังที่พูดเรื่องสิทธิเสรีภาพ แต่มีกลิ่นอายของแฟชั่นที่หยิบมาคุยกันได้

อธิบายในเบื้องต้นก่อน สำหรับคนทำงานแฟชั่น คอสตูมในศิลปะทุกแขนง ไม่ว่าจะภาพเขียน ภาพยนตร์ หนังสือ ละครเวที หรือมิวสิกวิดีโอ สามารถหยิบมาคุยได้เสมอ เพราะมีเหตุผลว่าทำไมถึงออกมาเป็นแบบนั้น ต่อให้ผู้สร้างทำโดยสัญชาตญาณก็ตาม

พอมองลึกลงไป เสื้อผ้ามันผ่านการคิดคำนวณว่าตัวละครเป็นคนแบบไหน เอาง่ายสุด ละครช่อง 7 ยุคก่อน ตัวร้ายใส่เสื้อแดง ทาปากแดง ผมม้วน เรารู้ทันทีว่านี่คือตัวร้าย

แต่น้อยนักที่เราจะเจอหนังที่ตอกลิ่มลงไปว่าต้องคุยเรื่องแฟชั่นกันนะ ฉากที่ แคตนิส เอฟเวอร์ดีน (Katniss Everdeen) หมุนตัวกลายเป็นไฟระหว่างให้สัมภาษณ์กับ ซีซาร์ ฟลิกเคอร์แมน (Caesar Flickerman) ชัดเจนเลยว่า เราไม่คุยเรื่องแฟชั่นกับหนังเรื่องนี้ไม่ได้ เพราะแฟชั่นทำหน้าที่มากกว่าชุดที่ตัวละครใส่ มันสะท้อนว่าใน The Hunger Games เขากำลังใช้ภาพลักษณ์ทำอะไรอยู่

พอได้อ่านนิยายภาคล่าสุด Sunrise on the Reaping ก็พบว่าตั้งแต่หน้าแรกๆ พูดเรื่องเสื้อผ้าเยอะมาก ซูซาน คอลลินส์ (Suzanne Collins) บรรยายเป็นเหตุเป็นผลว่าทำไม เฮย์มิตช์ อเบอร์นาธี ซึ่งเป็นตัวละครหลักของภาคนี้ถึงใส่เสื้อแบบนี้ ตัดเย็บอย่างไร ด้วยเหตุผลอะไร เลยเชื่อว่าถ้าจะมีภาคต่อๆ ไป ไม่ว่าหนังสือหรือหนังก็ต้องผูกกับเรื่องเสื้อผ้าไปตลอด

อีกส่วนหนึ่ง เราเคยเรียนและเคยเป็น Image Consultant อยู่พักหนึ่ง ทำงานกับผู้บริหารและนักการเมือง แล้วค้นพบว่าภาพลักษณ์สำคัญมาก ฝรั่งเขามีตำแหน่งนี้กันมาแต่ไหนแต่ไรแล้ว ฉะนั้นพอมองโลกของ The Hunger Games ก็จะเห็นตัวละครอย่าง ซินนา (Cinna) หรือเอฟฟี ทรินเก็ต (Effie Trinket) คนเบื้องหลังที่คอยป้อนภาพออกมา เรื่องนี้หนีไม่พ้นประเด็นภาพลักษณ์เลย

ว่าด้วยชนชั้นในตะเข็บผ้า เรื่องชนชั้นใน The Hunger Games เห็นได้ชัดมาก เสื้อผ้าสะท้อนเรื่องนี้อย่างไร 

เขาพูดเรื่องชนชั้นแน่ๆ แต่ไม่ได้พูดแค่ว่าคนจนมอซอ คนรวยวิบวับ สิ่งที่หนังเรื่องนี้พูดคือ ‘สิทธิในการเข้าถึงทรัพยากร’

ถ้าแบ่งเป็น 3 กลุ่ม คือประชากรในเขตต่างๆ กับชนชั้นปกครองในแคปิตอล อันนี้เห็นชัด แต่ที่แยบยลคือบรรณาการ พวกเขาเป็นเหมือนรอยต่อ ถูกคัดเลือกเข้ามา แต่ต้องใช้ภาพลักษณ์ในการดึงดูดสปอนเซอร์ ดึงดูดคนดูทางโทรทัศน์ให้ชอบ ให้เชียร์ ให้ส่งของมาช่วย ตรงนี้ทำให้เห็นว่านอกจากสิทธิในการเข้าถึงทรัพยากรแล้ว ยังมีสิทธิในการเลือกว่าตัวเองจะเป็นใคร และนำเสนอตัวเองอย่างไร

ใน Sunrise on the Reaping มีตัวละครหนึ่งที่เมื่อรู้ตัวว่าต้องออกโทรทัศน์ ก็เลือกบทบาทว่า ‘ฉันขอเป็นตัวแสบ’ จะได้ดูจัดจ้านกว่าบรรณาการคนอื่น ภาพลักษณ์จึงไม่ใช่แค่คาแรกเตอร์ แต่คือสิ่งที่สวมใส่ด้วย

ในหนังสือ ตัวละครเปิดตัวฉากแรกด้วยเสื้อที่เย็บจากผ้าเช็ดหน้าของครอบครัวตามยุคต่างๆ ที่เอามาต่อกันเป็นเสื้อสำหรับใส่ในพิธีเก็บเกี่ยว (The Reaping) เราได้ไปค้นดูคอสตูมที่ โจเซฟ ซาดา (Joseph Zada) ที่รับบทเป็นเฮย์มิตช์ ใส่ในหนัง ก็เป็นองค์ประกอบเดียวกัน คือผ้าเย็บแบบปะติดปะต่อ (Patchwork) ส่วนกางเกงตัดจากผ้ากระสอบ ผ้าปอผ้าป่านที่ปกติคนคงไม่ใส่ แถมยังมีข้อความประทับอยู่ ทำนองว่าเป็นความปรานี เป็นของบริจาคจากแคปิตอล

แล้วตัวละครต้องไปโผล่ในพิธีเก็บเกี่ยว ซึ่งถ่ายทอดสดตลอดเวลา ต้องคิดเสมอว่าฉันจะแต่งตัวอย่างไรเพื่อเข้าไปอยู่ในกล้อง นี่ก็เป็นอีกเรื่องหนึ่ง 

ถ้ามองในแง่การทำงานคอสตูม The Hunger Games คิดมาหมดทุกอย่าง เสื้อ ผ้าเช็ดหน้า กับกางเกงผ้ากระสอบให้ความรู้สึกรุ่มร่าม ไม่พอดี เพราะทรัพยากรจำกัด การนำเสนอตัวตนก็จำกัด ในทางตรงกันข้าม ตัวละครจากแคปิตอลจะใส่เสื้อผ้าที่ผ่านการตัดเย็บ เลือกวัสดุได้ เลือกสีได้ เลือกโครงสร้างได้ และถ้าเจาะลงไปอีก ในแคปิตอลเองก็ยังมีลำดับชั้นว่าใครมีเสื้อผ้าแบบไหนอยู่ในตู้ได้บ้าง หรือมีได้ไม่จำกัด

ถ้าเสื้อผ้าช่วยขยับสถานะได้ การแต่งตัวสวยช่วยให้บรรณาการรอดไหม

อันนี้คือสิ่งที่เราสนใจมากๆ แม้เสื้อผ้าอาจช่วยขยับสถานะได้ แต่ในพาเน็ม ต่อให้คนจากเขตต่างๆ ถูกจับมาแต่งตัวหรูหรา เขาก็ไม่ได้มีสิทธิเท่ากัน โดยเฉพาะคนที่เข้าไปอยู่ในเกม เพราะการดูดีขึ้นไม่ได้แปลว่าจะรอดชีวิต

นี่คือรอยต่อตรงกลางของตัวละครอย่างแคตนิส เฮย์มิตช์ และลูซี เกรย์ (Lucy Gray) หรือในภาคนี้ก็มีอีกมากมาย อย่าง เมย์ซิลี ดอนเนอร์ (Maysilee Donner) คุณดูดีเพื่อไปเป็นอะไรบางอย่างในเกม แต่สุดท้ายคุณรอดได้คนเดียว ซึ่งไม่น่าจะสปอยล์นะ เพราะเรารู้กันอยู่แล้วว่าใครรอด ตัวละครที่เหลือทุกตัวก็ใช้แฟชั่นเล่าเรื่องเหมือนกัน มีสไตลิสต์แต่งตัวให้เหมือนกัน แต่ไม่มีใครรอดนอกจากเฮย์มิตช์

เสื้อผ้าในเรื่องนี้จึงเด่นมาก เพราะทำได้ 2 อย่าง หนึ่ง มันแยกชนชั้น และสอง มันช่วยปกปิดความไม่เท่าเทียม คนที่ใส่เสื้อผ้าหรูที่สุด หรือยูนิฟอร์มที่ดีขึ้น ไม่ได้แปลว่าเขาเป็นคนของแคปิตอล แค่แปลว่าเขาเข้ามาเล่นในเกมเท่านั้น

ในภาคนี้มีตัวละครไหนที่โดดเด่นในแง่เสื้อผ้าเป็นพิเศษ

ในภาคนี้อยากให้จับตา ดรูซิลลา ซิกเคิล (Drusilla Sickle) เธอเป็นคนจัดแจงเขต 12 ภาคก่อนๆ เราเห็นบทบาทนี้ผ่านเอฟฟีที่ เอลิซาเบธ แบงก์ส (Elizabeth Banks) เล่น แต่ภาคนี้รับบทโดย แอลล์ แฟนนิง (Elle Fanning) อย่างไรก็ตาม ในภาคนี้เราจะได้เห็นดรูซิลลาด้วย

ดรูซิลลาเป็นเหมือนคนยุคเก่าที่ยังมีอำนาจอยู่ในแคปิตอล อำนาจไม่ได้ล้นฟ้า แต่ก็เป็นคนจับสลาก เป็นคนชี้ว่าใครจะได้เข้าไปเป็นบรรณาการ เสื้อผ้าของเธอฉูดฉาด โชว์ความอลังการเต็มที่ เหมือนผู้หลักผู้ใหญ่ที่ได้ออกโทรทัศน์ครั้งแรก แล้วจะเอาชุดที่ใหญ่สุด เอาหน้ามากที่สุด

แต่เป็นเสื้อผ้าที่ไม่พอดี สะท้อนว่าเธอไม่ยอมรับความแก่ชราของตัวเอง เป็นชุดใหญ่โตที่แต่งแข่งกับเด็ก แถมติดเหรียญตราตลอดเวลาเพื่อเบ่งว่าฉันใหญ่ ทั้งที่จริงๆ ก็ใหญ่สุดแค่ในตำบล และถ้ามองเข้าไป ตัวละครนี้มีปัญหามากกับอำนาจของตัวเอง มันคือความขัดแย้งบางอย่าง เธอไม่ได้ใหญ่สุด แต่เธอแต่งใหญ่สุด

ในงานคอสตูม เราจะถามเสมอว่าตัวละครมีปมเรื่องอะไร ปมของเธอเห็นได้จากหน้าที่ต้องตึงที่สุดจนปากแทบฉีก หรือการตอกหมุดบนใบหน้า ซึ่งเทียบได้กับศัลยกรรมและการสักในยุคนั้น สำหรับปืน สิ่งนี้เจ๋งมากในภาคนี้

ฟังแล้วเป็นบทที่ดูเป็น เกลนน์ โคลส มาก

ใช่เลย บทแบบนี้วางมาให้ เกลนน์ โคลส (Glenn Close) ลองนึกถึงบทที่เกลนน์เคยเล่น ทั้ง ครูเอลลา เดอ วิล (Cruella De Vil) ใน 101 Dalmatians หรือนอร์มา เดสมอนด์ (Norma Desmond) จากละครเวที Sunset Boulevard ตัวละครที่ไม่ยอมตาย โลกจะไปไหนไม่รู้ แต่ฉันยังอยู่ตรงนี้ ถึงจะไม่เหมือนกันเสียทีเดียว แต่ก็ร้อยต่อกันได้

นอกจากเสื้อผ้า เรื่องนี้ยังมีสัญลักษณ์การต่อสู้อย่างการชู 3 นิ้ว หรือม็อกกิ้งเจย์ คุณเห็นอะไรในสัญลักษณ์เหล่านี้

สำหรับปืน มันไม่ใช่แค่ชู 3 นิ้ว แต่ยังมีเพลง The Hanging Tree ด้วย เรากำลังพูดถึงการต่อสู้ การต่อต้าน การประท้วง ที่ใช้เสื้อผ้า ใช้อุปกรณ์ในการช่วงชิงอำนาจ แต่สิ่งที่มีค่าที่สุดในการประท้วง ทั้งในเรื่องนี้และหลายครั้งในโลกจริง คือมือและเสียง มือก่อให้เกิด Action เสียงก่อให้เกิด Voice

การชู 3 นิ้วไม่ต้องใช้อุปกรณ์ ไม่ต้องใช้เงิน ไม่ต้องใช้คอสตูม ไม่ต้องใช้เครื่องแบบ และที่สำคัญคือไม่ต้องใช้ภาษา คนต่างชาติต่างภาษาที่ให้คุณค่ากับประชาธิปไตยเหมือนกัน ใช้สัญลักษณ์เดียวกันได้ โดยไม่ต้องเถียงกันว่าของเธอเรียกประชาธิปไตย ของฉันเรียก Democracy มันคือของที่โคตรง่าย แต่โคตรทรงพลัง เพราะใช้แค่การเห็นร่วมกัน

ถ้ามองในแง่อวัจนภาษา สมัยเรียน Image Consulting เขาสอนว่า 1 นิ้วคือความหยาบ เวลากวักมือเรียกคนอย่าใช้นิ้วเดียว ให้ทอนความหยาบคายให้น้อยที่สุด 2 นิ้วมีมิติของความนุ่มนวล อะไรที่มาเป็นคู่มักจะละมุน เบา เอามาต่อสู้ไม่ได้ แต่ 3 นิ้วมีความหนักแน่น และมีความเป็นการปฏิญาณบางอย่าง ฉะนั้นนอกจากจะฟรีแล้ว ยังทรงพลังในแง่อวัจนภาษาด้วย

ส่วนเพลง The Hanging Tree เพลงที่เป็นสัญลักษณ์ของ ‘ฝ่ายกบฏ’ ก็มีพลังในอีกแบบหนึ่ง

บทกวีทรงพลังเสมอ เพราะซ่อนความหมายแฝงไว้ข้างใน เพลงก็คือบทกวีที่ใส่จังหวะและทำนองซึ่งเคลื่อนใจคนได้ ในประวัติศาสตร์การเดินขบวนจึงมักมีถ้อยคำแบบนี้อยู่เสมอ แต่ที่ The Hanging Tree น่าสนใจมาก คือมันเริ่มต้นด้วยคำถาม “Are you, are you coming to the tree?” จะมาไหม จะมารวมกันไหม เธอไม่เห็นเหมือนกันหรือ ถ้าเห็นเหมือนกันก็ต้องมา 

คำถามนี้ทำให้สัญลักษณ์ใหญ่และรวมคนได้เยอะ และเหมือน 3 นิ้ว มันฟรี เพราะมาจากเสียงที่ทุกคนมี ทุกคนเข้าร่วมได้

เวลาสัญลักษณ์เหล่านี้ถูกหยิบไปใช้กันแพร่หลาย ความหมายเปลี่ยนไปอย่างไรบ้าง

ที่น่าสนใจกว่าในมุมของปืน คือการที่คนหยิบสัญลักษณ์มาใช้ ไม่ใช่แค่ในพาเน็ม แต่ในโลกจริงด้วย ยกตัวอย่างขบวนการสตรีช่วงทศวรรษ 1910 คือซัฟฟราเจ็ตต์ (Suffragette) หรือขบวนการเคลื่อนไหวของผู้หญิงในอังกฤษเพื่อเรียกร้องสิทธิลงคะแนนเลือกตั้งให้เท่าเทียมกับผู้ชาย

พอระลอกที่ 2 ราวปี 1970 ผู้หญิงเลือกใส่กางเกง เผาบรา เพื่อสะท้อนอะไรบางอย่าง และในช่วงใกล้ๆ กันก็มีขบวนการ Black Power และ Black Panther ที่คนดำใช้ทรงผมเป็นสัญลักษณ์ ส่วนยุคฮิปปีทศวรรษ 1960-1970 บุปผาชนใช้ลายดอกไม้ ใช้เยอะเข้าก็กลายเป็นเทรนด์ คนก็ใส่ลายดอกไม้ตามกัน

ลองนึกว่าวันดีคืนดี ทุกคนซื้อเข็มกลัดม็อกกิ้งเจย์มาติดได้ บางคนเห็นเพื่อนไปเดินขบวนแล้วดูเท่ ก็ซื้อมาติดบ้าง ถ่ายรูปลงโซเชียลมีเดีย หรือแม้แต่บ้านเราเองที่ครั้งหนึ่งก็หยิบยืมการชู 3 นิ้วมาใช้ในการเดินขบวน มีคนที่ศรัทธาจริงๆ และมีคนที่ตามน้ำไป แต่การตามน้ำไม่ได้แปลว่าไม่ดี เพราะมันมีหลายแบบ

แบบแรก คุณเลียนแบบ แล้วคุณค่าของมันถูกทอนลง เพราะคุณไม่ได้เชื่อในสิ่งนั้น คุณติดเข็มกลัดม็อกกิ้งเจย์ เพราะมันเป็นเทรนด์ ดูเท่ เป็นส่วนหนึ่งของการประท้วงที่ไม่รู้ด้วยซ้ำว่าเขาประท้วงอะไร

แบบที่ 2 คุณเลียนแบบก่อน แล้วค่อยทำความเข้าใจ ติดเข็มกลัดวันนี้ พรุ่งนี้เริ่มค้นข้อมูลว่าม็อกกิ้งเจย์สะท้อนอะไร จนสุดท้ายพาตัวเองไปอยู่ในขบวนการที่มีคุณค่ามากต่อการเปลี่ยนแปลงทางสังคม อันนี้คือการเลียนแบบที่ยอดเยี่ยมมาก

และอย่าลืมว่ามีคนแบบที่ 3 คือไม่ใส่สัญลักษณ์เลย ไม่ติดเข็มกลัด ไม่ชู 3 นิ้ว ไม่ร้องเพลง แต่อาจมีอุดมการณ์ยิ่งใหญ่กว่าคนที่ทำก็ได้ ส่วนคนที่ไม่ใส่และไม่สนใจ ก็เป็นสิทธิของเขา เขาอาจเห็นต่าง

ทั้งหมดนี้คือความสัมพันธ์ระหว่างสัญลักษณ์ สิ่งที่คนเชื่อ และสิ่งที่คนทำ เชื่ออย่างเดียวไม่พอ ต้องเชื่อแล้วลงมือทำ ติดเข็มกลัดแล้วไปลงขบวน สัญลักษณ์มันจึงจะมีความหมายขึ้นมา

แต่การคล้อยตามก็มีอีกด้านที่เป็นมุมกลับด้วยใช่ไหม

ใช่ เวลาพูดถึงเสื้อผ้าหน้าผม มันคือเรื่องยูนิฟอร์มด้วย ในโลกของ The Hunger Games เสื้อผ้า สัตว์ และการกระทำ เป็นสัญลักษณ์ที่มีวาระซ่อนเร้น (Hidden Agenda) แต่ในโลกจริง อย่าลืมว่าฝั่งผู้ปกครองก็ใช้เสื้อผ้าเหมือนกันเพื่อบีบบังคับ ครอบงำ หรือทำให้คุณคล้อยตาม

ฉะนั้นเวลาพูดว่าเสื้อผ้าคืออำนาจ ต้องถามด้วยว่าอำนาจของฝั่งไหน ถ้าโรงเรียนบอกให้เราใส่ยูนิฟอร์ม แล้วเราใส่ ก็แปลว่าอำนาจอยู่ที่โรงเรียน ซึ่งไม่ได้แปลว่าผิดหรือถูก แต่เรามีอำนาจน้อยกว่า ก็ต้องทำตาม แต่ถ้าเราลุกขึ้นมาเหยียบส้นรองเท้า ดึงชายเสื้อออก รื้อระเบียบนั้น อำนาจก็จะถูกถ่ายโอนไปอีกฝั่ง ไม่ว่าทางไหน เสื้อผ้าก็มีมิติเรื่องอำนาจอยู่เสมอ

ถ้าติดตามการต่อสู้ใน The Hunger Games มันมีเรื่องราวที่หักมุมเสมอ ตัวละครที่เริ่มการต่อสู้ไม่จำเป็นต้องชนะเสมอไป คุณมองเรื่องนี้อย่างไร

สอดคล้องกับประเด็นนี้มาก อย่าลืมว่าตอนที่แคตนิสหมุนตัวจากชุดแต่งงานจนกลายเป็นชุดราตรีสีดำรูปม็อกกิ้งเจย์ แล้วเราบอกว่าเธอคือสัญลักษณ์ของการต่อต้านที่กำลังจะเริ่มขึ้น สิ่งแรกคือเธอไม่ได้เลือกเสื้อเอง แต่มีคนอื่นเลือกให้

มิตินี้ต้องตั้งคำถามอีกทีว่าแคตนิสตั้งใจเป็นตัวละครนี้ตั้งแต่แรกหรือเปล่า หรือขี่หลังเสือแล้วลงไม่ได้ แต่ก็ทำได้ดี ข้างในเธอมีพลังอยู่แล้วแหละ แต่ถ้าไม่มีชุดในวันนั้น ไม่มีวันที่ผู้ชมทั้งหมดเห็นพ้องกันว่าจะเอาใจช่วยตัวละครที่ต่อต้านแคปิตอล พอมองย้อนกลับไป ไม่มีอะไรที่แคตนิสเลือกเองเลย ทีมเลือกให้ทั้งสิ้น หรือจริงๆ แล้ว การต่อต้านเริ่มมาจากทีม และแคตนิสเป็นผู้สานต่อ

พอมองแบบนี้ โลกของเสื้อผ้า แฟชั่น หรือโลกของ The Hunger Games จะกลมขึ้น ไม่ใช่แค่ว่าคนนี้เป็นวีรบุรุษหรือวีรสตรี การหักมุมมันเริ่มขึ้นตั้งแต่ต้น ตั้งแต่บนเวทีเกมโชว์ที่แคตนิสไม่ได้เลือกชุดเอง

มันสะท้อนให้เห็นว่า แม้แต่ภาพของการต่อต้าน หรือบทบาทของผู้ดื้อแพ่ง เราก็อาจถูกคนอื่นกำหนดให้เป็น ข้อนี้จึงต้องระวังให้ดี เพราะขี่หลังเสือแล้วลงยาก

ถ้าย้อนกลับไปที่ชุดแต่งงานชุดนั้น มันทำงานในเชิงสัญลักษณ์อย่างไร

ชุดนี้มีพลังในฐานะความหมายแฝง เพราะมันไม่ได้ต้านทันที ไม่ใช่อาจารย์บอกให้แต่งตัวเรียบร้อย แล้วสธน ตันตราภรณ์ เดินออกมาหน้าเสาธงเสื้อหลุดเลย มันเรียบร้อยก่อน แล้วค่อยเผยให้เห็น

ชุดแต่งงานชุดนี้คือตัวอย่างที่ยอดเยี่ยม หนึ่ง ลวงให้เชื่อว่าสยบยอม อยากให้ฉันใส่ชุดนี้ใช่ไหม ฉันใส่ สอง ประกาศผ่านสัญลักษณ์ที่รู้กัน สาม ประกาศบนเวทีที่มัดมือชก คือถ่ายทอดสด ย้อนกลับไม่ได้ และทุกคนเห็นพร้อมกัน การหมุนตัวจนเป็นไฟทำได้แค่รอบเดียว ไม่มีการกลั่นกรองแล้ว ถอยไม่ได้แล้ว จึงนำมาสู่ข้อสี่ คือมันกลายเป็นพันธสัญญา เธอต้องเป็นผู้ก่อการแล้ว และต้องทำต่อให้จบ

ตัวชุดเองก็น่าสนใจ ผู้ออกแบบบอกว่าเลือกของที่ขัดแย้งกัน คือชุดแต่งงานสีขาวมีโครงเหล็ก บนรันเวย์เรามักไม่ค่อยเห็นการหยิบวัสดุที่ตรงข้ามกันขนาดนี้มาอยู่ด้วยกัน แต่ในงานคอสตูม ในการแสดงจะเห็น เพราะเขาพยายามบอกว่าตัวละครกำลังทำอะไร ชุดที่มีระบาย ริบบิ้น แล้วอยู่ๆ ก็มีเหล็ก ถ้าถอดมิติความงามทิ้ง แล้วยอมรับความรู้สึกตรงๆ ชุดนี้ประหลาดมาก ไม่ได้สวยตั้งแต่ต้น แต่เขาตั้งใจให้เห็นสิ่งที่อยู่คนละขั้วมาอยู่ด้วยกัน และเพิ่งมารู้ว่านอกจากโครงเหล็กจะเป็นตัวนำไฟแล้ว ถ้ามองจากด้านหน้าแล้วลากเส้นตาม มันจะเป็นรูปนกม็อกกิ้งเจย์ด้วย สัญลักษณ์นี้ถูกวางไว้ตั้งแต่ตอนออกแบบแล้ว

เสื้อผ้าคืออำนาจ เมื่อมีคนรับสาร หลายคนได้ยินคำว่าแฟชั่นแล้วรู้สึกว่าไม่เกี่ยวกับตัวเอง แต่ฟังจากที่คุณเล่า เสื้อผ้าผูกกับอำนาจเสมอ

ปืนพูดเสมอว่า ตราบใดที่เรายังใส่เสื้อผ้าเดินออกจากบ้าน คุณอยู่ในอุตสาหกรรมแฟชั่นเสมอ คุณอาจไม่ได้อยู่ในหมวด Fashionable หรือ Stylish แต่คุณอยู่ในหมวดเครื่องแต่งกาย ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของอุตสาหกรรมแฟชั่นทั้งมวล

แต่อุตสาหกรรมแฟชั่นไม่ได้ทำงานแบบ แอนนา วินทัวร์ (Anna Wintour) อดีตบรรณาธิการบริหารนิตยสารโว้ก (Vogue Magazine) สหรัฐฯ ที่ตื่นเช้ามาแล้วเขียนว่าพรุ่งนี้สีม่วงจะฮิต ไม่มีใครในวงการมีอำนาจขนาดนั้น สีที่จะฮิตเกิดจากปรากฏการณ์ทางสังคม เศรษฐกิจตกต่ำ สีที่ขายดีคือดำ น้ำเงิน เทา เศรษฐกิจเฟื่องฟู สีที่มาคือชมพูเข้ม แดง มันสอดคล้องกับเงินในกระเป๋า

ส่วนแฟชั่นในแง่สัญลักษณ์ ต้องมีคนสร้าง และเมื่อมีการให้ ก็ต้องมีการรับ ถ้ารับสารไม่ตรงกัน สัญลักษณ์ไม่เกิด ถ้าพูดอยู่คนเดียวว่า ม็อกกิ้งเจย์คือสัญลักษณ์การประท้วง มันก็ไม่ใช่ แต่เมื่อมีคนรับสาร เห็นด้วย เกิดการยอมรับร่วมกัน สัญลักษณ์จึงมีพลัง

หรืออย่าง ‘สูท’ ก็ไม่ได้มีพลังอำนาจมาตั้งแต่ต้น แต่มันต้องใช้แพตเทิร์นพิเศษ โครงสร้างพิเศษ ใช้ผ้ามากกว่าปกติ ถ้าตัดตามตัวก็ต้องใช้ฟิตติงมากกว่าปกติ ความมากกว่าปกตินี้แหละที่เพิ่มมูลค่า เมื่อทุกคนเห็นพ้องกันว่ามันพิเศษกว่า มันจึงกลายเป็นสัญลักษณ์ 

ปืนจำได้ว่าเมื่อราว 25 ปีก่อน มีบทความหนึ่งทดลองให้คนคนหนึ่งใส่สูทไปบาร์ในโรงแรม อีกคนใส่เสื้อยืด แล้วดูว่าบาร์เทนเดอร์จะเสิร์ฟใครก่อน นี่คืออำนาจที่เกิดจากการเห็นพ้องต้องกันง่ายๆ

แต่ที่น่าสนใจกว่าคือ เมื่อคนเห็นสัญลักษณ์เดียวกันเยอะขึ้นในเวลาเดียวกัน มันจะกลายเป็นความเคลื่อนไหวทางการเมือง ปืนว่านี่คือหัวใจของ The Hunger Games ซึ่งม็อกกิ้งเจย์ก็จะเป็นแค่ม็อกกิ้งเจย์ แต่ถ้าทุกคนเห็นพ้องต้องกัน มีเสียงฮือขึ้นพร้อมกัน สัญลักษณ์นั้นจะมีพลัง ซึ่งแฟชั่นทำงานแบบนี้มาโดยตลอด กางเกงยีนส์ก็เคยมีเสียงฮือแบบนั้น ชุดเดรสสีแดงกับสีดำก็มีเสียงฮือที่ต่างกันในแต่ละยุค

อีกข้อหนึ่งที่น่าสนใจ หาก The Hunger Games คือเรื่องของการฆ่าฟัน ทำไมผู้สร้างจึงเลือกนำเสนอโลกที่เต็มไปด้วยความรุนแรงด้วยความสวยงาม

ความเหี้ยมของแคปิตอลไม่ใช่แค่การจับคนมาฆ่ากัน แต่คือการจับคนมาฆ่ากันเพื่อความบันเทิง ปกติมีบรรณาการ 24 คน ภาคนี้เป็นควอร์เตอร์เควลล์ (Quarter Quell) เลยคูณ 2 เป็น 48 คน ถ้าจับคนจากนอกแคปิตอลมาใส่เสื้อผ้ามอซอฆ่ากัน มันคงไม่น่าดูเท่าความสวยงาม พอเห็นมิตินี้แล้วมันโหดมาก

นี่คือหนังซ้อนหนัง เราดูหนังแอ็กชันชื่อ The Hunger Games ที่ข้างในมีการแข่งขันอีกที ถ้าหนังเรื่องนี้เปรียบเหมือนการถ่ายทอดสดจริง เราที่นั่งอยู่ในโรงหนังก็กำลังดูความเหี้ยมนี้ด้วยสายตาของความบันเทิง ลองนึกว่าถ้านี่คือเรื่องจริง เราโหดมากเลยนะ ละครหลังข่าวก็ใช้กลยุทธ์เดียวกัน นิทานอีสปก็เช่นกัน กบที่พองตัวจนท้องแตกตายก็คือศพแท้ๆ แต่ถูกวาดด้วยสีสวยๆ และใช้โฆษณาชวนเชื่อความคิดบางอย่างได้

ในภาคนี้เราจะเห็นเมืองที่มีสีเยอะมาก ส่วนหนึ่งมาจากพรรณไม้ ดอกไม้เป็นมิติที่น่าสนใจ เรามักมองว่ามันคือขั้วตรงข้ามของความโหด เป็นความสวยงาม ความสุข แต่จริงๆ ดอกไม้เป็นแค่ตัวกลางอย่างหนึ่ง 

มันใช้ทั้งในงานแต่งงานและงานศพ คนที่ตีความคอสตูมต้องมองแบบนี้ ไม่ตีความแบบดาษดื่นว่าดอกไม้แปลว่าสวย เพราะมันแปลว่าเศร้าได้ด้วย

ตลอดทั้งแฟรนไชส์ ตัวละครไหนที่คุณชอบที่สุด

หลังจากอ่าน Sunrise on the Reaping ได้รู้จักเอฟฟีในอีกมิติหนึ่ง คือเอฟฟีสมัยเด็กๆ 

ในภาพยนตร์ 4 ภาคแรก เอฟฟีของเอลิซาเบธดึงความสนใจตลอด เพราะเธอชอบแฟชั่น ชอบสไตลิง และทำงานด้านนี้ เธอเปิดตัวเหมือนเป็นฝั่งแคปิตอล แต่สุดท้ายอยู่ฝั่งแคตนิส ขณะที่แคตนิสใส่คอสตูมแล้วถอดออกเป็นตัวเอง แต่สิ่งที่ปืนชอบในเอฟฟีคือ จนถึงที่สุด เธอยังสะท้อนว่าแฟชั่นคือตัวเธอ ชุดโอตกูตูร์ (Haute Couture) ของเธอไม่ได้มีไว้แบ่งรวยกับจน แต่แบ่งคนที่ชอบแฟชั่นกับคนที่ไม่ชอบเท่านั้น ต่อให้เข้าคุกหรือเข้าไปอยู่ในกระบวนการต่อต้าน ฉันก็จะใส่แบบนี้

ส่วนเอฟฟีในภาคนี้ ต้องรอดูว่าแอลล์จะถ่ายทอดอย่างไร แต่การบรรยายในหนังสือ ปืนเชื่อว่าคนในอุตสาหกรรมแฟชั่นน่าจะเคยผ่านกระบวนการแบบนี้กันมา เราไม่ได้ใส่ Patek Philippe ตั้งแต่วันแรก นาฬิกาเรือนแรกของเด็กหลายคนคือ Mickey Mouse แล้วค่อยเป็น Swatch, TAG Heuer, Rolex จนถึง Patek Philippe

เอฟฟีในภาคนี้อาจมองแฟชั่นเป็นการทดลอง หยิบของในบ้านมาปรุงจนกลายเป็นเสื้อผ้า ถ้าเทียบกับเมืองหลวงแฟชั่นของโลกอย่างนิวยอร์ก ลอนดอน มิลาน หรือปารีส เอฟฟีในภาคนี้ก็คงอยู่ในข่ายลอนดอน ทรัพยากรจำกัด ดีไซเนอร์ลอนดอนมักหยิบของใกล้ตัวมาขยำใหม่ ทดลองจนเป็นเสื้อผ้าที่ใส่แล้วดูแปลก แต่เมื่อประสบความสำเร็จ มีหน้ามีตาในแคปิตอล เธอจึงขยับไปสู่ปารีสโอตกูตูร์ที่ทุกอย่างมีระบบชัดเจน

เอฟฟีคือตัวละครที่เริ่มจากการทดลอง จากความเชื่อเล็กๆ ก่อนค่อยๆ ขัดเกลาจนมีระบบ แม้แต่การตัดเย็บก็ชัดเจนว่าฉันจะไม่ใส่เสื้อผ้าห้อยย้อย ฉันใส่เสื้อผ้าที่มีโครงสร้าง และเป็นโครงสร้างแบบมีชั้น ซ้อน ห่ม ปิด ทบ พับ

มีอะไรใน Sunrise on the Reaping ที่อยากชวนคนดูจับตามอง

อยากให้จับตามองว่า ช่วงเวลาที่ร้อยต่อมาจาก The Ballad of Songbirds and Snakes แทบจะเป็นช่วงเวลาจริงของประวัติศาสตร์แฟชั่น โดย The Ballad of Songbirds and Snakes เหมือนช่วงทศวรรษ 1930 ผ่านไปราว 40 ปี จาก The Hunger Games ครั้งที่ 10 มาเป็นครั้งที่ 50 ใน Sunrise on the Reaping ก็เหมือนเดินทางจากทศวรรษ 1930 มาเจอทศวรรษ 1970 คนทำหนังเรื่องนี้อาจมีไทม์ไลน์ของอุตสาหกรรมแฟชั่นจริงๆ อยู่บนบอร์ด

ช่วงทศวรรษ 1960-1970 มีการประท้วงของนักศึกษาและประชาชนเกิดขึ้นจริงในโลก ซึ่งสอดคล้องกับ Sunrise on the Reaping ทศวรรษ 1970 มี Black Power และ Black Panther ที่คนผิวดำออกมาต่อสู้เพื่อดึงอำนาจที่ถูกริบไปกลับคืนมา และช่างบังเอิญที่ในหนังเรื่องนี้มีตัวละครผิวดำหลายตัวที่ทำผมทรงเดียวกับยุค Black Power คือทรงแอฟโฟร (Afro)

คนผิวดำเคยถูกบังคับให้ยืดผม (Rebonding) ตามสุนทรียภาพทางความงามของคนขาว จึงจะเข้าสู่พื้นที่การทำงานระดับผู้บริหารได้ แต่พวกเขาบอกว่า ไม่ ฉันจะดึงอัตลักษณ์ของฉันกลับมา และอัตลักษณ์หนึ่งที่คนขาวไม่มีคือเส้นผม จึงเกิดการยีผม เวลาดูประวัติศาสตร์แฟชั่น เรามักคิดว่าคนดำแค่ไม่ไปยืดผม ไม่ใช่นะครับ เขาต้องทำงานหนักมากเพื่อให้ผมใหญ่ขึ้นขนาดนั้น ไม่มีใครมีผมแบบนั้นได้เอง นี่จึงเป็นเชิงสัญลักษณ์

ทศวรรษ 1960-1970 ยังเกิด Youthquake วัฒนธรรมของคนรุ่นใหม่ที่รวมตัวกันประท้วง ซึ่งตรงกับ Sunrise on the Reaping อีกเรื่องที่ไม่พูดไม่ได้ คือทศวรรษ 1970 ที่โทรทัศน์สีเริ่มเข้ามา ซึ่งสอดคล้องพอดิบพอดีกับ Sunrise on the Reaping ที่ The Hunger Games เริ่มถ่ายทอดสดให้คนดู ถ้าดูหนังในมิติว่าคนยุค 1970 ดูโทรทัศน์อย่างไร เราจะเห็นว่าหนังภาคนี้สร้างให้เราเห็นสีแบบนั้น ส่วนโปรดิวเซอร์ก็ให้สัมภาษณ์ว่า เขามองว่าหนังช่วงหลังมีสีน้อยลง สีอมฟ้า อมฝุ่น เขาจึงอยากทำสีให้ได้แบบนั้น

และแน่นอน เรื่องอัตลักษณ์ของเสื้อผ้าฮิปปีช่วง 1960-1970 สงครามเวียดนาม ยุคบุปผาชน ซึ่งสุดท้ายล่มสลายไป เพราะคนหยิบเอาสัญลักษณ์มาใช้ อย่างที่เราคุยกัน ถ้าหยิบแค่สัญลักษณ์มาจนกลายเป็นเทรนด์ โดยไม่เห็นความหมายที่อยู่ข้างใน มันก็ไร้ความหมาย

นี่คือสิ่งที่เราจะได้เห็นแน่ๆ ในภาคนี้