ถ้าใครเป็นแฟนอนิเมะระดับตำนานอย่าง Naruto น่าจะจดจำความรู้สึกตอนที่ ‘อาจารย์จิไรยะ’ (Jiraiya) ตายได้เป็นอย่างดี ไม่ใช่แค่สำหรับพระเอกอย่างนารูโตะเท่านั้นที่โศกเศร้าตอนอาจารย์ผู้เป็นที่รักจากไป บรรดาคนดูที่เติบโตมากับอนิเมะเรื่องนี้ต่างก็เสียน้ำตาตามไปด้วย ไม่ต่างจากตอนที่ ‘โทนี สตาร์ก’ (Tony Stark) เสียสละตัวเองใน Avengers: Endgame จนแฟนคลับทั่วโลกถึงขั้นสร้างป้ายและอนุสาวรีย์ไว้อาลัยให้ในโลกความจริง

การจากไปของตัวละครสมมติในโลกฟิกชัน ไม่ได้จบลงแค่ในมังงะหรือจอภาพยนตร์ แต่ทิ้งความรู้สึกเศร้า เสียดาย โมโห และความโหวงเหวงไว้ในใจ ไม่ต่างกับการจากไปของคนรู้จัก ต่างกันแค่ว่าสิ่งเหล่านั้นไม่ได้มีปฏิสัมพันธ์กับเราในชีวิตจริง เช่นเดียวกันกับเวลาที่ศิลปินประกาศยุบวง ซีรีส์เรื่องโปรดลาจอ หรือตอนที่ดารานักแสดงเสียชีวิต คำถามที่น่าสนใจก็คือ เหตุใดการสูญเสียคนที่บางครั้งเราไม่เคยคุยกับเขาจริงๆ ด้วยซ้ำ ถึงสร้างความเจ็บปวดได้ลึกซึ้งไม่ต่างจากการพลัดพรากจากคนใกล้ชิด 

คำตอบที่เรียบง่ายที่สุดก็คือ เพราะลึกๆ แล้ว เรารู้สึกผูกพันกับพวกเขาจริงๆ นั่นเอง ไม่ว่าจะเป็นตัวละครในการ์ตูน ภาพยนตร์ วงดนตรีที่ชอบ หรือนักแสดงที่รัก สิ่งเหล่านี้ไม่ได้เป็นเพียงความบันเทิงที่ผ่านเข้ามาแบบฉาบฉวย แต่คือสิ่งที่เราใช้เวลาร่วมด้วยมาอย่างยาวนาน บางคนอาจเติบโตเคียงข้างกันมาเป็นหลักสิบปี ยิ่งในยุคที่โซเชียลมีเดียเข้ามามีบทบาท ทำให้เราติดตามความเคลื่อนไหวและรับรู้เรื่องราวของพวกเขาได้แทบจะ 24 ชั่วโมง แม้จะไม่เคยมีโอกาสได้พูดคุยโต้ตอบหรือใกล้ชิดกันในโลกความจริง แต่ความสม่ำเสมอเหล่านี้ก็มากพอที่จะถักทอสายใยความผูกพันให้แน่นแฟ้นขึ้นเรื่อยๆ

ย้อนกลับไปเมื่อปี 1956 โดนัลด์ ฮอร์ตัน (Donald Horton) และอาร์. ริชาร์ด โวห์ล (R. Richard Wohl) 2 นักสังคมวิทยา บัญญัติคำว่า ‘Parasocial Interaction’ (PSI) หรือความสัมพันธ์แบบปฏิสัมพันธ์ทางเดียวขึ้นมา เพื่ออธิบายพฤติกรรมที่ผู้คนรู้สึกเหมือนตัวเองได้ใกล้ชิดสนิทสนมกับคนดัง ผ่านบทสัมภาษณ์หรือรายการโทรทัศน์ ซึ่งหล่อหลอมให้คนรู้สึกเหมือนตัวเองได้มีปฏิสัมพันธ์และเติบโตมาพร้อมกับคนดังเหล่านั้น ราวกับเป็นเพื่อนในชีวิตจริง 

ต่อมาในยุคหลัง โจนาธาน โคเฮน (Jonathan Cohen) จึงได้สานต่อแนวคิดนี้ โดยอธิบายถึงภาวะความโศกเศร้าเมื่อผู้คนต้องสูญเสียคนดังที่ตัวเองรัก ด้วยคำว่า ‘Parasocial Breakup’ หรือการเลิกราจากความสัมพันธ์ทางเดียว ก่อนที่นักวิชาการหรือคนในยุคปัจจุบันจะหันมาใช้คำว่า Parasocial Grief ซึ่งใช้กันแพร่หลายมากขึ้นจากการมาถึงของโลกอินเทอร์เน็ต 

สิ่งที่น่าสนใจไปกว่านั้นคือ ความโศกเศร้าต่อคนที่เราไม่เคยรู้จักในชีวิตจริง ไม่ใช่แค่ปรากฏการณ์ทางสังคมเฉยๆ แต่มีกลไกทางชีววิทยามารองรับด้วย ในงานวิจัย The boundary between real and fictional others in the medial prefrontal cortex is blurred in lonelier individuals ในปี 2023 ใช้เครื่องสแกนสมอง (fMRI) ทดลองกับกลุ่มแฟนซีรีส์ Game of Thrones และค้นพบหลักฐานชิ้นสำคัญว่า เมื่อมนุษย์ผูกพันกับตัวละครสมมติอย่างลึกซึ้ง สมองส่วนหน้าส่วนกลาง (Ventromedial Prefrontal Cortex) ซึ่งเป็นพื้นที่สมองส่วนเดียวกับที่ใช้ประมวลผลเรื่องราวของ ‘ตัวเราเอง’ และ ‘เพื่อนสนิทในชีวิตจริง’ จะทำงานทับซ้อนและจัดเก็บตัวละครเหล่านั้นไว้ในหมวดหมู่เดียวกัน

สิ่งที่ทำให้ความเสียใจจากการสูญเสียคนใกล้ชิดกับตัวละครในโลกสมมติต่างกัน คงอยู่ที่ว่าความเศร้าในครั้งนั้นๆ มักถูกสังคมหรือคนรอบข้างที่ไม่อินด้วยไม่เข้าใจ เปรียบเทียบให้เห็นภาพชัดเจน เวลาเราสูญเสียคนในครอบครัวหรือเลิกรากับคนรัก สังคมจะมีพื้นที่รองรับความเสียใจนั้นเสมอ มีพิธีกรรมไว้อาลัย มีสิทธิลางาน และมีคนรอบข้างคอยปลอบโยนอย่างเข้าใจ แต่ในทางกลับกัน เมื่อเราต้องเสียน้ำตาให้กับการจากไปของตัวละครโปรด หรือศิลปินยุบวง บางครั้งความรู้สึกเหล่านั้นก็ถูกมองข้าม เว้นแต่ในกลุ่มคนในคอมมูนิตี้เดียวกัน 

ท้ายที่สุดแล้ว ทุกความเสียใจที่เกิดขึ้นไม่ว่าจะในรูปแบบไหน ล้วนเป็นเครื่องยืนยันว่า มนุษย์เรายังมีความสามารถในการเห็นอกเห็นใจและผูกพันกับเรื่องราวรอบตัวได้อย่างลึกซึ้ง การเสียน้ำตาให้กับตัวละครที่เติบโตมาด้วยกัน ศิลปินที่เคยเป็นแรงบันดาลใจ หรือนักแสดงที่คอยอยู่เป็นเพื่อนในวันที่โลกความจริงใจร้าย จึงเป็นความโศกเศร้าที่สมเหตุสมผลและควรค่าแก่การได้รับการโอบกอดอย่างเข้าใจ

 

ที่มา:

– https://www.psychologytoday.com/us/basics/parasocial-relationships

– https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1207/S15327825MCS0602_5

– https://academic.oup.com/cercor/article/33/16/9677/721712

Tags: , , , , , , , , , ,