เหมืองต้นน้ำทำพิษ กระทบชีวิตคนชายแดน เมื่อแม่น้ำสายวิกฤต ขุ่นจนผลิตประปาไม่ได้

เกิดอะไรขึ้นที่ต้นแม่น้ำสาย

แม่น้ำสาย อำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย กำลังเผชิญวิกฤตคุณภาพน้ำ หลังความขุ่นสูงจนกระทบกระบวนการผลิตน้ำประปา ทำให้ประชาชน 2 ตำบล 14 หมู่บ้าน กว่า 9,500 ครัวเรือน เสี่ยงขาดแคลนน้ำกินน้ำใช้ ขณะที่พื้นที่เกษตรกว่า 6.05 หมื่นไร่ยังต้องพึ่งพาน้ำจากแม่น้ำสายเพื่อเพาะปลูก

วิกฤตครั้งนี้เป็นปัญหาที่สะสมต่อเนื่องจากการทำเหมืองบริเวณต้นน้ำกก ต้นน้ำสาย และลำน้ำสาขาของแม่น้ำโขงในเมียนมาที่ยังคงขยายตัว ทั้งการเปิดเหมืองใหม่และขยายพื้นที่เหมืองเดิม ส่งผลต่อป่าไม้ แหล่งน้ำ และที่ดินทำกินของชุมชนต้นน้ำ ขณะที่ประชาชนปลายน้ำฝั่งไทยต้องเผชิญความเสี่ยงจากน้ำปนเปื้อน ทั้งด้านสุขภาพ ความปลอดภัยของอาหาร และการดำรงชีวิต

แม้ปัญหาจะสะสมต่อเนื่อง แต่รัฐบาลแทบจะไม่มีท่าทีสนใจเรื่องนี้ ปัญหาสารพิษจากเหมืองถี่ขึ้น รุนแรงขึ้น ล่าสุดมีการตรวจพบสารหนูและตะกั่วเกินค่ามาตรฐาน จนจังหวัดเชียงรายต้องประกาศเตือนประชาชน 5 ตำบลให้งดนำน้ำจากแม่น้ำสายมาอุปโภคบริโภคโดยตรง ขณะที่การประปาส่วนภูมิภาค (กปภ.) ต้องหยุดผลิตน้ำประปาชั่วคราวหลายครั้ง เพราะความขุ่นเกินขีดความสามารถของระบบบำบัด

และแน่นอนว่าปัญหานี้เริ่มส่งผลกระทบตามมาถึง ‘เกษตรกร’ โดยตรง

ทั้งนี้ แม่น้ำสายและแม่น้ำรวกไม่เพียงเป็นเส้นแบ่งเขตแดนไทย-เมียนมา แต่ยังเป็นแหล่งน้ำสำคัญที่หล่อเลี้ยงประชาชน ทั้งการอุปโภคบริโภค การผลิตน้ำประปา และการเกษตร โดยมีต้นน้ำอยู่ในรัฐฉาน ประเทศเมียนมา

โดยกรมชลประทานผันน้ำจากแม่น้ำทั้ง 2 สายเข้าสู่ระบบคลองชลประทาน เพื่อสนับสนุนการทำนาปีและนาปรังปีละ 2 ครั้ง ครอบคลุมพื้นที่ประมาณ 6.05 หมื่นไร่

นอกจากนี้ แม่น้ำทั้ง 2 สายยังเป็นแหล่งน้ำดิบสำหรับผลิตน้ำประปาของ กปภ.สาขาแม่สาย ซึ่งให้บริการประชาชน 23,455 ครัวเรือน ใน 6 ตำบล 

แม้เหตุการณ์แม่น้ำขุ่นจนต้องหยุดผลิตน้ำประปาจะทำให้ปัญหากลับมาเป็นที่สนใจในวงกว้าง แต่ชาวบ้านในพื้นที่รับรู้ถึงความผิดปกติของแม่น้ำสายมานานแล้ว โดยเฉพาะปัญหาน้ำขุ่นข้นที่เกิดขึ้นต่อเนื่องก่อนปี 2568

สำหรับเกษตรกรในพื้นที่ ปัญหาแม่น้ำสายปนเปื้อนเป็นความเสี่ยงที่กระทบต่ออาชีพและรายได้โดยตรง เพราะพื้นที่เกษตรกรรมจำนวนมากต้องพึ่งพาน้ำจากแม่น้ำสายและแม่น้ำรวกในการเพาะปลูก

ทองคำ อินพรม ประธานกลุ่มผู้ใช้น้ำชลประทานแม่น้ำสาย เปิดเผยกับ The Momentum ว่า ประชาชนในพื้นที่ส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม โดยมีเกษตรกรประมาณ 90% ของประชากรในพื้นที่ และพึ่งพาน้ำจากแม่น้ำสายในการทำเกษตรกรรมเกือบทั้งหมด

นอกจากการเกษตรแล้ว แม่น้ำสายยังเป็นแหล่งน้ำดิบในการผลิตน้ำประปา แม้ปัจจุบันจะมีการปรับลดสัดส่วนการใช้น้ำจากแม่น้ำสายลง แต่ประชาชนก็ยังมีความกังวลเกี่ยวกับความปลอดภัยของน้ำ

ทองคำกล่าวเพิ่มเติมว่า สิ่งที่เกษตรกรหวั่นใจคือการสะสมของสารโลหะหนักในดินและผลผลิต หากปัญหายืดเยื้อ อาจส่งผลต่อความเชื่อมั่นของผู้บริโภคและตลาดรับซื้อสินค้าเกษตรในอนาคต 

“ตอนนี้ผลผลิตทางการเกษตรก็ยังซื้อขายกันได้ แต่เราไม่รู้ว่าอนาคตจะเป็นอย่างไร เพราะสารพวกนี้มันไม่ได้หายไป มันสะสมอยู่เรื่อยๆ ผมหวั่นใจว่าถ้าวันหนึ่งพืชผลทางการเกษตรขายไม่ได้ หรือนักท่องเที่ยวไม่มา เศรษฐกิจแม่สายก็จะล่มสลาย แล้วเราจะอยู่กันอย่างไร เพราะไม่ใช่แค่แม่สาย แต่จะกระทบไปถึงทั้งจังหวัดเชียงราย ถ้าเศรษฐกิจเชียงรายล้มเหลวแล้วเราจะกู้กันได้อย่างไร

“สิ่งที่เราอยากได้คือแหล่งน้ำใหม่ภายในประเทศ อยากให้รัฐบาลหันมาสนใจและเร่งแก้ไขปัญหา ช่วยหาทางทำให้น้ำสายที่ปนเปื้อนเบาบางลง รวมถึงเร่งหาแหล่งน้ำสำรองให้ประชาชน เพราะทุกวันนี้ชาวบ้านยังเดือดร้อนและไม่รู้ว่าจะต้องรอความช่วยเหลือไปอีกนานแค่ไหน”

ด้าน ชาติชาย แก้วดุลดุก ผู้นำกลุ่มผู้ใช้น้ำแม่น้ำสายปลูกข้าว ระบุว่า ปัญหาสารปนเปื้อนในแม่น้ำสายกำลังสร้างความกังวลให้กับเกษตรกรในพื้นที่ เพราะน้ำจากแม่น้ำสายไหลเข้าสู่คลองชลประทานและถูกส่งต่อไปยังพื้นที่เกษตรกรรมกว่า 6.05 หมื่นไร่

ที่ผ่านมากลุ่มผู้ใช้น้ำเข้าร่วมประชุมหารือกับหน่วยงานภาครัฐในพื้นที่หลายครั้ง เพื่อสะท้อนปัญหาและเสนอแนวทางช่วยเหลือเกษตรกร แต่ยังไม่เห็นมาตรการที่เป็นรูปธรรม โดยในวันที่ 11 พฤศจิกายน 2569 ทางกลุ่มเตรียมยื่นหนังสือผ่านนายอำเภอ เพื่อส่งต่อไปยังหน่วยงานและผู้บริหารระดับรัฐบาลให้เข้ามาแก้ไขปัญหาอย่างจริงจัง

สำหรับข้อเสนอสำคัญที่กลุ่มเกษตรกรต้องการให้ภาครัฐเร่งดำเนินการ คือการจัดหาแหล่งน้ำใหม่และแหล่งน้ำสำรองภายในประเทศ เพื่อให้เกษตรกรใช้ในการเพาะปลูกทดแทนน้ำจากแม่น้ำสาย ลดการพึ่งพาแหล่งน้ำที่มีความเสี่ยงต่อการปนเปื้อน โดยต้องการให้รัฐบาลสนับสนุนงบประมาณสำหรับพัฒนาแหล่งน้ำ รวมถึงระบบสูบน้ำด้วยพลังงานแสงอาทิตย์หรือโซลาร์เซลล์ เพื่อให้นำน้ำจากแหล่งอื่นมาใช้ในการเกษตรได้อย่างทั่วถึง

“ตอนนี้ในอำเภอแม่สายไม่มีแหล่งน้ำเลย อาศัยน้ำจากลำน้ำสาย ซึ่งเป็นแม่น้ำระหว่างประเทศ ยิ่งตอนนี้มีปัญหาเรื่องสารปนเปื้อนจากการทำเหมืองแร่ ก็อยากให้ทางภาครัฐช่วยเหลือด้านงบประมาณในการจัดหาแหล่งน้ำให้เกษตรกร โดยใช้พลังงานจากแสงอาทิตย์ หรือโซลาร์เซลล์มาช่วยสูบน้ำ

“จริงๆ ควรจะมีการแก้ไขปัญหาที่ต้นตอ แต่ก็เป็นเรื่องยาก เพราะเขาไปทำในประเทศเพื่อนบ้าน ทางกลุ่มเองก็ไม่มั่นใจว่าจะแก้ไขได้ไหม โอกาสน้อยมาก”

เปลี่ยนแหล่งน้ำไม่ใช่ทางออก หากยังไม่แก้ต้นตอเหมืองแร่

ดร.สืบสกุล กิจนุกร อาจารย์สำนักวิชานวัตกรรมสังคม มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง กล่าวว่า กปภ.กำลังวางระบบท่อจากแม่น้ำโขงที่อำเภอเชียงแสนเข้ามายังพื้นที่ เพื่อใช้แม่น้ำโขงผลิตน้ำประปาทดแทนการใช้แม่น้ำสายและแม่น้ำรวกที่ปนเปื้อน แต่คำถามคือ มันคือการหนีเสือปะจระเข้หรือไม่ เนื่องจากแม่น้ำโขงที่การประปาต้องการนำเอามาใช้นั้นก็มีสารหนูปนเปื้อนทั้งในน้ำและตะกอนดินจากปัญหาเดียวกัน คือมี ‘เหมือง’ ผุดขึ้นอย่างไร้มาตรฐาน

เนื่องจากแม่น้ำสายและแม่น้ำรวกคือแม่น้ำสาขาของแม่น้ำโขง ดังนั้นตราบใดที่แม่น้ำทั้ง 2 สายยังปนเปื้อน แม่น้ำโขงย่อมอุดมไปด้วยสารพิษอย่างไม่มีทางหลีกเลี่ยง 

ส่วนแผนแบ่งน้ำจากอ่างเก็บน้ำแม่คำ อำเภอแม่จัน มาใช้ผลิตน้ำประปา ก็ยังไม่มีความแน่นอน เนื่องจากโครงการยังไม่ผ่านการศึกษาผลกระทบสิ่งแวดล้อม (EIA) และอาจต้องใช้เวลาอีกหลายปีกว่าจะดำเนินการได้

ดร.สืบสกุลเสนอแนวทางแก้ไขปัญหาสำคัญ ได้แก่ ด้านการเกษตร ซึ่งครอบคลุมพื้นที่ประมาณ 6.05 หมื่นไร่ ให้จัดหาแหล่งน้ำสำรอง เช่น น้ำบาดาล พร้อมจัดทำแผนที่พื้นที่เสี่ยงและตรวจสอบสารโลหะหนักในน้ำ ดิน และผลผลิตอย่างต่อเนื่อง ส่งเสริมการฟื้นฟูดินในพื้นที่ปนเปื้อน หลีกเลี่ยงการปลูกพืชอาหารในพื้นที่เสี่ยง และเยียวยาเกษตรกรที่ได้รับผลกระทบ โดยเฉพาะผู้ที่ตรวจพบสารโลหะหนักเกินค่ามาตรฐาน

ด้านการผลิตน้ำประปา เสนอให้รัฐบาลสั่งการกรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย (ปภ.) จัดรถผลิตน้ำดื่มสะอาดเคลื่อนที่ให้บริการประชาชนในพื้นที่ทั้ง 6 ตำบล เพื่อบรรเทาผลกระทบจากการลดกำลังผลิตหรือหยุดผลิตน้ำประปา พร้อมเร่งรัดโครงการอ่างเก็บน้ำแม่คำให้เป็นแหล่งน้ำดิบสำรองในอนาคต

ด้านการแก้ไขปัญหาการปนเปื้อนข้ามพรมแดน เสนอให้รัฐบาลระงับการนำเข้าแร่ดีบุก พลวง แมงกานีส และตะกั่วจากเมียนมาผ่านด่านแม่สายและเชียงแสน รวมถึงระงับการส่งออกแร่ไปจีนเป็นการชั่วคราว จนกว่าจะมีการพิสูจน์และแก้ไขปัญหาการปนเปื้อนอย่างเป็นรูปธรรม พร้อมจัดทำระบบตรวจสอบย้อนกลับแหล่งกำเนิดแร่ โดยกำหนดให้ผู้ประกอบการนำเข้าและส่งออกแสดงเอกสารที่มาของแร่ เพื่อป้องกันการค้าขายแร่จากเหมืองที่สร้างผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม

นอกจากนี้ ยังเสนอให้เร่งจัดประชุมคณะทำงานร่วมไทย-เมียนมาเพื่อตรวจสอบคุณภาพน้ำตามกรอบข้อตกลง (TOR) ที่ทั้ง 2 ประเทศลงนามเมื่อช่วงต้นเดือนสิงหาคม 2569 โดยให้จัดประชุมครั้งแรกที่อำเภอแม่สายหรือจังหวัดเชียงราย พร้อมเชิญรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศและรัฐมนตรีด้านทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมของเมียนมาลงพื้นที่ รับฟังปัญหาจากประชาชนโดยตรง รวมถึงแต่งตั้งคณะกรรมการระดับชาติที่มีตัวแทนจากภาครัฐ นักวิชาการ ภาคประชาสังคม และเกษตรกร เพื่อร่วมกำหนดนโยบายและมาตรการแก้ไขปัญหามลพิษในแม่น้ำข้ามพรมแดน

แม่น้ำสายวิกฤตกับปัญหาน้ำประปาและน้ำทำนา

ในวันที่ 5 พฤศจิกายน 2569 กปภ.สาขาแม่สายประกาศแจ้งเตือนประชาชนในพื้นที่บริการให้เตรียมรับมือสถานการณ์น้ำประปาไหลอ่อนถึงไม่ไหลชั่วคราว ตั้งแต่เวลา 17.30 น. ของวันที่ 5 พฤศจิกายนถึงเวลา 17.30 น. ของวันที่ 6 พฤศจิกายน 2569 หลังแม่น้ำสายมีค่าความขุ่นสูงจนส่งผลกระทบต่อกระบวนการผลิตน้ำประปา

อย่างไรก็ตาม เหตุการณ์ครั้งนี้ไม่ใช่ครั้งแรกที่ กปภ.สาขาแม่สายต้องหยุดใช้น้ำจากแม่น้ำสาย เนื่องจากค่าความขุ่นเกินกว่าระบบการผลิตน้ำประปาจะรองรับได้

ก่อนหน้านี้ เมื่อวันที่ 5 มิถุนายนที่ผ่านมา กปภ.สาขาแม่สาย เคยประกาศยุติการผลิตน้ำประปาจากสถานีแม่สายเป็นการชั่วคราว หลังตรวจพบค่าความขุ่นของแม่น้ำสายสูงถึง 1.4 หมื่น NTU ขณะที่เกณฑ์ของการประปากำหนดให้ต้องหยุดผลิตเมื่อค่าความขุ่นเกิน 6,000 NTU ส่งผลให้ประชาชนใน 14 หมู่บ้าน 2 ตำบล ได้แก่ แม่สายและเวียงพางคำ ขาดแคลนน้ำประปาใช้

เหมืองต้นน้ำรัฐฉานขยายตัว กระทบชีวิตสองฝั่งชายแดน

ข้อมูลจากงานศึกษาของมูลนิธิพัฒนาชุมชนและเขตภูเขา (พชภ.) ระบุว่า กิจกรรมเหมืองแร่บริเวณชายแดนตอนใต้ของรัฐฉาน ประเทศเมียนมา มีแนวโน้มขยายตัวต่อเนื่อง ท่ามกลางข้อจำกัดด้านการกำกับดูแล การเข้าถึงพื้นที่ และสถานการณ์ความขัดแย้ง ทำให้การตรวจสอบผลกระทบและบังคับใช้กฎหมายสิ่งแวดล้อมเป็นไปได้ยาก แม้ในพื้นที่จะมีฐานทหารเมียนมาและกองทัพสหรัฐว้า (UWSA) ตั้งอยู่ แต่ยังขาดมาตรการควบคุมเหมืองอย่างมีประสิทธิภาพ

ชุมชนในพื้นที่ระบุว่า การขยายตัวของเหมืองส่งผลให้ป่าไม้และที่ดินทำกินถูกทำลาย บางครอบครัวถูกบังคับขายหรือยึดที่ดิน ทำให้สูญเสียอาชีพและแหล่งอาหาร เมื่อไม่มีที่ทำกินและรายได้ คนบางส่วนจึงหันไปรับจ้างในกิจกรรมผิดกฎหมาย รวมถึงการลำเลียงยาเสพติดข้ามชายแดน ส่งผลให้เกิดปัญหาความปลอดภัยในชุมชน มีผู้เสียชีวิต เด็กกำพร้า และครอบครัวที่ขาดเสาหลักเพิ่มขึ้น

ตั้งแต่ต้นปี 2567 พชภ.ประสานงานกับชุมชนในพื้นที่ท่าขี้เหล็ก และพบลำธารที่มีน้ำสีเข้ม พื้นที่ขุดดินทำเหมืองขนาดเล็ก และหลุมทิ้งขยะขนาดใหญ่ ต่อมาในเดือนกันยายน 2569 ชาวบ้านให้ข้อมูลว่ามีนักลงทุนเข้ามาทำเหมืองเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยเหมืองขนาดย่อยหลายแห่งปล่อยน้ำเสียลงสู่ลำน้ำที่เชื่อมต่อกับแม่น้ำสายโดยไม่มีการบำบัด ส่งผลให้เกษตรกรทำกินได้ยากขึ้น ต้องเปลี่ยนไปรับจ้าง และบางครอบครัวจำเป็นต้องย้ายถิ่นข้ามมายังฝั่งไทย

คำถามถึงรัฐบาล ก่อนที่ประชาชนต้องแบกรับความเสี่ยงมากไปกว่านี้

แล้วรัฐบาลจะลงมือจัดการปัญหาและหาทางออกอย่างจริงจังเมื่อใด 

ล่าสุด สุชาติ ชมกลิ่น รัฐมนตรีว่าการกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ระบุว่า รัฐบาลเตรียมหารือความร่วมมือกับเมียนมาและรัฐฉานในช่วงปลายเดือนพฤศจิกายนนี้ ผ่านคณะทำงานร่วมด้านการจัดการคุณภาพน้ำข้ามพรมแดน เพื่อกำหนดแนวทางตรวจวัดคุณภาพน้ำและดิน รวมถึงเสนอการติดตั้งเครื่องมือตรวจวัดในฝั่งเมียนมา

ขณะที่ สีหศักดิ์ พวงเกตุแก้ว รองนายกรัฐมนตรี และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ ก็รับปากจะหารือกับ มิน อ่อง หล่าย (Min Aung Hlaing) ประธานาธิบดีเมียนมา ในการประชุมวันที่ 12 พฤศจิกายน 2569 ที่กรุงเนปิดอว์ เมืองหลวงเมียนมา

แต่ประเด็นก็คือ เรื่องนี้ไม่ใช่เรื่องใหม่ คนแม่สายอยู่กับปัญหานี้มานานเกิน 1 ปี เช่นเดียวกับคนเชียงรายที่อยู่ริมแม่น้ำกกและแม่น้ำโขง ที่เจอปัญหาสารพิษจากเหมืองไร้มาตรฐานในประเทศเพื่อนบ้านเช่นกัน

หากยังยึดกรอบเจรจาแบบเดิม ใช้วิธีแก้แบบเดิม ก็หมายความว่า คนเชียงรายยังต้องเผชิญกับความไม่แน่นอนตั้งแต่การเข้าถึงน้ำสะอาด การประกอบอาชีพเกษตรกรรม ไปจนถึงความปลอดภัยของอาหารที่ผลิตได้ในพื้นที่ต่อไป