“นี่เราอยากเปิดตู้เย็นเหรอเนี่ย” Doorway Effect ภาวะลืมชั่วขณะ ว่าเราออกจากห้องนั้นมาทำอะไรที่ห้องนี้

หลังชงกาแฟเสร็จ คุณกางแล็ปท็อปเตรียมตัววิดีโอคอลคุยงาน แต่ยังไม่ทันเริ่มก็นึกขึ้นได้ว่าลืมแว่นตาทิ้งไว้ คุณจึงลุกขึ้น เดินผ่านกรอบประตูห้องตรงดิ่งไปยังครัว จากนั้นก็…เปิดตู้เย็นทำไมไม่รู้ รู้แต่ว่านี่คือคำสั่งอัตโนมัติส่งตรงจากสมอง

คุณยืนนิ่ง จ้องซีกมะนาวดำคล้ำกับซองซอสพริกตรงประตูตู้เย็นอยู่พักใหญ่ ไม่เข้าใจว่าตัวเองมัวมาทำอะไรตรงนี้ ทั้งที่อีกไม่กี่นาทีจะถึงเวลานัด คุณตัดสินใจเดินคิ้วขมวดกลับไปที่โต๊ะทำงานอีกครั้ง จนในที่สุดพอได้สบตากับตัวเองบนหน้าจอเข้า คุณก็นึกออก

แว่นตาไง!

นี่คือตัวอย่างของปรากฏการณ์ที่เรียกว่า Doorway Effect ปัจจุบันยังไม่มีข้อสรุปแน่ชัดว่ามีแนวโน้มเกิดขึ้นกับคนบางคนบ่อยกว่ากลุ่มอื่นหรือไม่ ที่แน่ๆ คือ ไม่ใช่คุณคนเดียวที่เจอเรื่องแบบนี้ 

ยิ่งไปกว่านั้น อายุที่เพิ่มขึ้นไม่ใช่สาเหตุของอาการนี้แต่อย่างใด มีผลวิจัยชัดเจนว่าผู้ใหญ่ทั้งวัยเริ่มทำงานและวัยเกษียณต่างประสบปัญหาความจำสะดุดลักษณะนี้เช่นกัน ฉะนั้นหากใครกำลังคิดมากว่านี่อาจเป็นสัญญาณว่าคุณแก่ตัวลง ขอให้หยุดทันที เพราะช่องว่างที่เกิดขึ้นชั่วคราว คือกระบวนการปกติของการจัดเก็บข้อมูลในสมองต่างหาก

กาเบรียล แรดแวนสกี (Gabriel Radvansky) นักวิจัยผู้ค้นพบ Doorway Effect และศาสตราจารย์สาขาจิตวิทยาผู้เชี่ยวชาญด้านความจำ สนใจสมองและกระบวนการประมวลผลประสบการณ์เป็นความจำมาตั้งแต่สมัยอายุ 20 ปีกว่าๆ ขณะเรียนปริญญาโท และถ้าเราย้อนไปดูงานเขียนของเขาตั้งแต่ช่วงเริ่มต้นอาชีพ จะเห็นว่า Doorway Effect เป็นเพียงชิ้นส่วนหนึ่งของคำถามที่ใหญ่กว่ามาก

ในโลกที่ไม่เคยหยุดนิ่ง ประสบการณ์ในแต่ละวันของเรามักดำเนินไปอย่างต่อเนื่องไร้จุดสิ้นสุด ทว่าเรากลับรับรู้ได้ว่าเหตุการณ์หนึ่งกำลังจะจบ และเหตุการณ์ใหม่กำลังเริ่มต้นขึ้น คำถามคือ สมองแยกแต่ละเหตุการณ์ที่ว่าออกจากกันได้อย่างไร

ขอบเขตเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นขณะสมองอัปเดต

ไม่ว่าเจ้าของสมองจะเป็นคนนิสัยเจ้าระเบียบหรือไม่ สมองมนุษย์ก็อดไม่ได้ที่จะจัดแบ่งข้อมูลที่ได้รับมาเป็นก้อนๆ อยู่เสมอ ที่น่าสนใจก็คือ สมองใช้อะไรเป็นเกณฑ์ในการระบุเส้นแบ่งกันแน่

เจฟฟ์ แซกส์ (Jeff Zacks) นักจิตวิทยาชาวอเมริกันอีกรายที่สนใจเรื่องการจัดเก็บความจำไม่แพ้กัน เสนอว่า ขอบเขตเหตุการณ์ (Event Boundary) เกิดขึ้นจากการที่ตามธรรมชาตินั้น สมองจะพยายามทำนายว่าจะเกิดอะไรขึ้นต่อไปอยู่ตลอดเวลา แล้วเมื่อสิ่งที่เกิดขึ้นไม่ตรงกับคำทำนายดังกล่าว เช่น สภาพแวดล้อมเปลี่ยนไปอย่างเห็นได้ชัด สมองก็จะค่อยๆ ปรับตัวและรับรู้ว่าเรากำลังเข้าสู่เหตุการณ์ใหม่ 

ในระหว่างที่ข้อมูลในสมองกำลังค่อยๆ อัปเดตนี้เอง ที่เราอาจรู้สึกสมองโล่งจังงังขึ้นมาชั่วคราว นึกไม่ออกว่าก่อนหน้านี้ตั้งใจจะทำอะไร บางรายถึงขั้นเผลอทำอย่างอื่นแทนไปตามปฏิกิริยาอัตโนมัติ เกิดเป็นปรากฏการณ์ “นี่เราอยากล้างมือเหรอเนี่ย” เมื่อเห็นก๊อกน้ำ หรือ “นี่เราอยากเปิดตู้เย็นเหรอเนี่ย” เมื่อก้าวเข้ามาในครัว

โดยเงื่อนไขที่กระตุ้นให้เกิดปรากฏการณ์ไม่ได้มีแค่ประตูเท่านั้น แต่ยังเกิดขึ้นได้ทั้งในโลกจริงและโลกเสมือน เช่น หลังสลับหน้าต่างในเบราว์เซอร์ หลังนิยายขึ้นบทใหม่ หรือหลังได้ยินเสียงออดเป็นสัญญาณให้ไปพักเที่ยง 

แล้วจะดึงสติกลับมาได้อย่างไร

อย่างที่ได้เกริ่นไปแล้วว่า นี่ไม่ใช่สัญญาณว่าสมองกำลังถดถอยไปตามอายุ ฉะนั้นการเดินออกจากพื้นที่เดิมแล้วหลงลืมไปบ้างชั่วครู่จึงไม่ได้อันตรายอะไร เนื่องจากภาวะมึนงงนี้จะคลี่คลายไปเองภายในเวลาไม่นาน แต่เข้าใจว่าหลายคนคงขัดใจไม่น้อยในความเสียเวลา แถมยังเขินที่เผลอทำตัวป้ำๆ เป๋อๆ

วิธีป้องกันที่แรดแวนสกีแนะนำ โดยเฉพาะสำหรับคนที่อ่านและทำความเข้าใจเรื่องขอบเขตเหตุการณ์แล้ว คือการพยายามตระหนักรู้ว่า เรากำลังข้ามจากเหตุการณ์หนึ่งไปยังอีกเหตุการณ์ในจังหวะไหนบ้าง หรือไม่ก็ลองตั้งใจขีดเส้นแบ่งนั้นด้วยตัวเองเสียเลย 

ถ้าเป็นเป้าหมายใหญ่ๆ อาจลองวาง To-do List ไว้ล่วงหน้าว่าจะไปไหนและต้องทำอะไรเมื่อไปถึง แต่สำหรับบางเรื่อง ถ้าเป็นแค่ความตั้งใจเล็กๆ ที่ผุดขึ้นมาระหว่างทาง ขณะเดินผ่านประตูไปที่ใหม่ หรือขณะสลับหน้าจอไปทำอย่างอื่น อาจใช้วิธีพูดออกเสียงเบาๆ เพื่อย้ำเตือนตัวเองว่า 

“เดินไปห้องครัวเพื่อหยิบแว่นตา”

“กินข้าวเสร็จอย่าลืมแวะซื้อของก่อนหมดพักเที่ยง”

“กดเข้าแอปฯ โซเชียลเพื่อมาอ่านโพสต์ที่เคยเซฟไว้ ไม่ใช่ดูคลิปสั้น”

อ้างอิง:

Radvansky, G.A., Copeland, D.E. (2006). Walking through doorways causes forgetting: Situation models and experienced space. Memory & Cognition, 34, 1150–1156. https://doi.org/10.3758/BF03193261 

Radvansky, G. A., Pettijohn, K. A., & Kim, J. (2015). Walking through doorways causes forgetting: Younger and older adults. Psychology and Aging, 30(2), 259–265. https://doi.org/10.1037/a0039259

Speer, N. K., Zacks, J. M., & Reynolds, J. R. (2007). Human Brain Activity Time-Locked to Narrative Event Boundaries. Psychological Science, 18(5), 449-455. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2007.01920.x 

Zacks, J. M., Speer, N. K., Swallow, K. M., Braver, T. S., & Reynolds, J. R. (2007). Event perception: A mind-brain perspective. Psychological Bulletin, 133(2), 273–293. https://doi.org/10.1037/0033-2909.133.2.273