‘เด็กวัยรุ่นน่ารำคาญจัง’ ทำไมเหล่าวัยรุ่นสร้างตัว (ตน) มักกลายเป็นความน่าหงุดหงิดในสายตาผู้ใหญ่

ธนดิษ: เมื่อวานเด็กฝึกงานเล่นถอดกางเกงโชว์เพื่อนหลังเลิกงาน ผมเตือนก็ไม่ฟัง หัวเราะชอบใจกันยกใหญ่ เห็นแล้วรำคาญมากเลย

กฤตนัย: ของผมก็เหมือนกัน เด็กมหา’ลัยที่ไปออกกำลังกายด้วยกันชอบโชว์กล้ามถ่ายรูปอยู่นั่นแหละ เห็นแล้วหงุดหงิด

นั่นคือบทสนทนาระหว่าง 2 บุคคลที่อายุปลาย 30-40 ปี ซึ่งผู้ใหญ่หลายคนอาจเคยประสบความรู้สึกเช่นนี้ กล่าวคือ ‘หงุดหงิดรำคาญ’ สิ่งที่เหล่าวัยรุ่นวัยทีนในสังคม ‘แสดงออก’ ไม่ว่ารูปแบบใดก็ตาม

ไม่มีมารยาท โชว์ออฟ แก่แดด ขี้เห่อ หรืออื่นๆ ที่กลายเป็น Conflict สุดคลาสสิกระหว่างวัย 

แม้กระทั่งผู้ใหญ่หรือคนแก่บางคนไม่เคยคิดด้วยซ้ำว่า ตนเองจะรู้สึกเช่นนี้ เพราะก็มั่นใจอยู่ว่าความคิดและจิตใจเรายังวัยรุ่น แต่เมื่อถึงเวลาที่เห็นการแสดงออกของเด็ก ‘คนละเจน’ กลับเกิดความรู้สึกขัดหูขัดตาขึ้นซะงั้น

ทั้งที่หากบรรดาผู้ใหญ่ที่ว่านั้นย้อนกลับไปมองตนเองในอดีต อาจเคยกระทำการระห่ำและเด๋อยิ่งกว่าเด็กวัยนี้เสียด้วยซ้ำ 

มองผิวเผินมันก็คือ Generation Gap ที่ทำให้เกิดช่องว่างแห่งความเข้าใจ ซึ่งอันที่จริงแล้ว ความรู้สึกนี้ก็มีคำอธิบายเชิงจิตวิทยาและพฤติกรรม เช่นนั้นแล้วเหตุผลเบื้องหลังที่ว่า ทำไมวัยรุ่นถึงดูน่ารำคาญในสายตาผู้ใหญ่กันแน่

วัยรุ่นสร้างตัว (ตน)

แนวคิดหลักของทฤษฎี Identity Formation หรือทฤษฎีการสร้างตัวตน ของ เอริก เอริกเซน (Erik Erikson) นักจิตวิทยาพัฒนาการและจิตวิเคราะห์ชาวเยอรมัน-อเมริกัน บอกไว้ว่า วัยรุ่นอยู่ในช่วงการสร้างตัวตนหรืออัตลักษณ์ เพื่อค้นหาว่า ‘ฉันคือใคร’ และหาบทบาทของตนเองในสังคมให้เจอ เพื่อพัฒนาความรู้สึกเป็นตัวของตัวเองที่มั่นคง และสามารถก้าวต่อไปในชีวิตได้อย่างสมบูรณ์ สิ่งที่เกิดขึ้นคือ ความต้องการแยกตัวจากผู้ใหญ่ การทดลองบุคลิก ความคิด และอุดมการณ์หลายแบบ ใช้การ ‘เถียง’ เพื่อพิสูจน์ความคิดของตนเอง รวมถึงมักไม่ชอบการสั่งจากผู้ใหญ่

ขณะที่ฝั่งผู้ใหญ่กลับมองว่า สิ่งที่เกิดขึ้นเพราะ ‘เด็กมันดื้อ’ เถียงเก่ง อยากเอาชนะ ไม่รู้จักกาลเทศะ ไม่รู้จักฟังทั้งที่ตนหวังดี นี่คือช่องว่างที่แม้วัยรุ่นจะคิดว่า ตนเองกำลังสร้างตัวตน แต่ผู้ใหญ่กลับคิดว่า เด็กพวกนี้มันกำลังท้าทายอำนาจ

เชื่อความรู้สึกมากกว่าเหตุผล

คนเราจะมีสมองส่วนหน้าที่ควบคุมการคิดไตร่ตรอง การยับยั้งอารมณ์ และการคาดการณ์ผลระยะยาว ซึ่งจะพัฒนาเต็มที่ช่วงอายุประมาณ 25 ปี นั่นคือสาเหตุที่สะท้อนว่า ทำไมวัยรุ่นหลายคนตอบสนองเร็วแต่คิดช้า เลือกจากความรู้สึกมากกว่าเหตุผล และมักเชื่อว่า ‘ผลลบ’ จะไม่เกิดขึ้นกับตนเอง แน่นอนว่าในมุมของผู้ใหญ่จึงมองว่า ‘วัยรุ่นใจร้อน’ ขาดการรับผิดชอบ และมักตัดสินใจผิดพลาดซ้ำๆ จนน่าหงุดหงิด แม้เหล่าวัยรุ่นจะมองว่านี่คือความมั่นใจ แต่สำหรับผู้ใหญ่แล้ว มันคือความประมาทอย่างแท้จริง ที่อาจนำไปสู่ผลลัพธ์อันย่ำแย่

ไม่รู้จริงแต่ทำเหมือนรู้หมด

แน่นอนว่าวัยรุ่นมักมีประสบการณ์น้อย (แต่บางคนก็มีประสบการณ์อัดแน่นตั้งแต่ยังวัยรุ่น) ความมั่นใจสูง รับรู้โลกผ่านข้อมูลมากกว่าประสบการณ์จริง ในขณะที่ผู้ใหญ่ซึ่ง ‘อาบน้ำร้อนน้ำเย็นมาก่อน’ เคยล้มเหลว เคยรับผลของการตัดสินใจผิดพลาด ได้ตกผลึกสัจธรรมว่าบางเรื่องเรารู้และเข้าใจ แต่ชีวิตไม่ได้ให้ผลลัพธ์ตามที่คิดทุกอย่าง 

ปัญหาที่เกิดขึ้นคือ วัยรุ่นจึงมักแสดงออกด้วยการส่งเสียงอย่าง ‘มั่นใจ’ สุดขีด ปฏิเสธคำเตือน และมองว่าคำแนะนำคือการดูถูก จนกลายเป็นความน่าหงุดหงิดในสายตาผู้ใหญ่ที่คิดว่า ‘ไม่รู้จริง แต่ทำเหมือนรู้ทุกอย่าง’

อคติทางวัยแบบเหมารวม

ผู้ใหญ่บางคนมักตีความพฤติกรรมวัยรุ่นแบบ ‘เหมารวม’ เช่น อารมณ์รุนแรงเท่ากับนิสัยไม่ดี ต่อต้านเท่ากับไม่เคารพ ทั้งที่จริงมันอาจเกิดจากปัจจัยที่มากกว่านั้น เช่น ฮอร์โมนวัยรุ่นที่กำลังเปลี่ยนแปลง ความกดดันทางสังคมและความกลัวการไม่ถูกยอมรับที่วัยรุ่นต้องเจอ กระทั่งบางคนอาจมีชีวิตช่วงการเติบโตในวัยเด็กสู้วัยรุ่นที่ไม่เรียกว่าอบอุ่นนัก และเมื่อทุกการกระทำที่ถูกตีตรา จึงยิ่งทำให้วัยรุ่นอยากต่อต้าน นั่นก็ยิ่งทำให้วงจรความหงุดหงิดรำคาญใจยิ่งรุนแรงขึ้น

ธรรมชาติแห่งการท้าทายอำนาจ

อย่าลืมว่าธรรมชาติของวัยรุ่นคือการท้าทายระบบ เมื่อเกิดภาวะที่รู้สึกว่าความเป็นอิสระถูกจำกัด วัยรุ่นจึงเลือกต่อต้านทันที แม้สิ่งนั้นจะดีก็ตาม วัยรุ่นจึงไม่ชอบคำสั่ง ตั้งคำถามกับกฎ และต้องการเหตุผล ไม่ใช่ลำดับชั้น ในขณะที่ผู้ใหญ่ในหลายวัฒนธรรม เติบโตมาในระบบแบบ ‘บนลงล่าง’ และคุ้นกับการ ‘ไม่ต้องถามเยอะ’ หลายครั้งการตั้งคำถามของวัยรุ่นจึงดูน่าหงุดหงิดใจในมุมของผู้ใหญ่ที่มองว่าเสียมารยาท ทั้งที่สำหรับวัยรุ่น มันคือการคิดให้เป็นเท่านั้น

เด็กวันนี้ คือตัวเราในวันวาน

แท้จริงแล้ว ผู้ใหญ่ทุกคนก็เคยเป็นเด็กมาก่อน และสิ่งที่น่าหงุดหงิดรำคาญในวัยรุ่น ก็มักคือสิ่งที่ผู้ใหญ่ทุกคนเคยเป็น เคยทำพลาด เคยถูกตำหนิ แต่เมื่อเติบโตขึ้น ผู้ใหญ่อยากลืมความอ่อนแอในอดีตของตนเอง และไม่อยากเห็นมันซ้ำในคนอื่น ความรำคาญที่เกิดขึ้นจึงไม่ใช่แค่เรื่องของการเห็นสิ่งที่วัยรุ่นแสดงออก แต่มันคือการเผชิญหน้ากับตัวตนในอดีตที่เต็มไปด้วยข้อบกพร่องของผู้ใหญ่เช่นกัน

คนทุกวัยมีความคิดในข้อจำกัดของตนเอง ครั้งหนึ่งผู้ใหญ่เองก็เคยเป็นวัยรุ่นมาก่อน สิ่งที่ต้องทำความเข้าใจคือ ความน่ารำคาญของวัยรุ่นในสายตาผู้ใหญ่นั้น ไม่ใช่เพราะพวกเขาแย่ แต่พวกเขายังอยู่ในช่วงของการแสวงหาตัวตนที่ยังไม่มั่นคง และยังไม่ได้ตกผลึกจากประสบการณ์ว่าโลกในความคิดกับโลกแห่งความจริงนั้นต่างกันเท่านั้นเอง 

อย่าลืมว่า ก่อนจะนิ่งผู้ใหญ่ ก็เคยซิ่งมาก่อน และไม่มีใครที่เติบโตโดยไม่เคยดื้อหรอก

ที่มา:

– https://www.health.harvard.edu/mind-and-mood/the-adolescent-brain-beyond-raging-hormones

– https://www.verywellmind.com/identity-versus-confusion-2795735

– https://www.rama.mahidol.ac.th/ramamental/generaldoctor/06062014-0847