ผีสาง ฆาตกร หรือการเจ็บป่วยด้วยโรคร้าย อะไรที่กระตุ้นต่อมความกลัวของคุณมากกว่ากัน
บรรดาสิ่งที่หลายคนไม่อยากเผชิญ ทั้งหมดอยู่ในซีรีส์ ภาพลวงตาย (Delusion) จาก อู๋-ชยันต์ เล้ายอดตระกูล ใน Netflix
โดยอู๋เล่าว่า เรื่องนี้ตั้งต้นจากโรคสมองเสื่อม เมื่อพ่อแม่ที่เราอยู่ด้วยมาทั้งชีวิต และเราคิดว่ารู้จักเขาดีที่สุด เปลี่ยนไปเป็นคนละคน ต่างจากคนที่เราคุ้นเคย เพราะเมื่อความทรงจำระยะสั้นเลือนหายไป กลับค่อยๆ เผยความลับที่ซ่อนลึกอยู่ภายในออกมาให้ลูกหลานได้รับรู้ และอาจเกี่ยวพันกับคดีความที่คาดไม่ถึง
ในขณะเดียวกัน ความเข้าใจเรื่องโรคสมองเสื่อมของผู้คนในชุมชนต่างจังหวัด บางพื้นที่ในไทยอธิบายโรคนี้ด้วยความเชื่อเรื่องผี อู๋จึงเลือกพื้นที่อำเภอเชียงคาน จังหวัดเลย เพื่อสะท้อนภาพความเชื่อท้องถิ่นอย่าง ‘ผีโพง’ ซึ่งเกี่ยวพันกับคดีลี้ลับท่ามกลางสภาพภูมิประเทศอันงดงาม ซึ่งเหตุผลที่เลือกสถานที่นี้ เริ่มมาจากการที่เขาสนใจสำเนียงพูดอันเป็นเอกลักษณ์
แม้ซีรีส์เรื่องนี้จะมีหลายประเด็นทับซ้อนกัน แต่อู๋กล่าวว่า ทุกมิติในซีรีส์ล้วนมุ่งไปสู่การเล่า ‘ความสัมพันธ์ในครอบครัว’ ซึ่งผู้ชมเชื่อมโยงได้ไม่ยาก โดยเฉพาะโรคสมองเสื่อมซึ่งวันนี้ไม่ได้ไกลตัวอีกต่อไป เพราะประเทศไทยกำลังเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุ
สุดท้ายสิ่งที่น่ากลัวอาจไม่ใช่เพียงการสูญเสียความทรงจำ หากแต่เป็นการเผชิญหน้ากับความจริงว่าครอบครัวที่เรารัก ใช้ชีวิตร่วมกันมาตลอดด้วยความไว้วางใจ อาจมีบางแง่มุมที่เราไม่เคยรู้จัก
ภาพลวงตา: ภาวะสมองเสื่อมบิดเบือนการรับรู้
จากตอนแรกจะเห็นหลายมิติในซีรีส์ ทั้งโรคสมองเสื่อม มิติความเชื่อ คดีฆาตกรรม ตลอดจนปัญหายาเสพติด อยากทราบว่าไอเดียตั้งต้นของซีรีส์เรื่องนี้คืออะไร
ไอเดียตั้งต้นมาจากเรื่องจริงของโปรดิวเซอร์ที่คุณพ่อเป็นโรคอัลไซเมอร์ วันหนึ่งเรานั่งคุยกัน เขาก็เล่าให้ฟังว่าเกิดอะไรขึ้นบ้าง คุณพ่อเขาอยู่ในระยะที่ค่อนข้างรุนแรงแล้วเหมือนกัน
โรคสมองเสื่อมมันน่ากลัวมาก รักษาไม่หาย พอเรารู้แล้วไปกินยา มันก็แค่ช่วยชะลอ ด้วยความที่ครอบครัวหรือคนรอบตัวเราไม่ค่อยมีคนเป็นโรคนี้สักเท่าไร เราเลยไม่ได้รู้สึกว่าจริงๆ มันใกล้ตัวเรามากกว่าที่คิด พอได้ฟังแล้วเราเลยรู้สึกว่า ถ้าวันหนึ่งคนที่เรารู้จักดีอย่างพ่อแม่เกิดเป็นโรคนี้ขึ้นมา แล้วกลายเป็นคนอื่นที่เราไม่รู้จัก เราจะรู้สึกยังไงกับสิ่งที่เกิดขึ้น
เขาบอกว่าคนเป็นโรคอัลไซเมอร์จะสูญเสียความทรงจำระยะสั้น เขาจะจำสิ่งที่เพิ่งเกิดขึ้นไม่ได้ แต่สิ่งที่อยู่ข้างในจะเริ่มเปิดเผยออกมา แล้วถ้าพ่อแม่เราเป็น แล้วพูดถึงเรื่องเก่าๆ ที่พ่อแม่เคยทำ เราได้รู้ความลับว่าสมัยก่อนเขาทำอะไรมาบ้าง มันจะเป็นยังไง เลยเป็นแรงบันดาลใจของเรื่องนี้
อยากทราบถึงกระบวนการพัฒนาบท ประเด็นไหนเกิดขึ้นก่อนหลัง
พอเราได้เรื่องโรคมา เราก็เอาไปผูกกับเรื่องคดีฆาตกรรม พอพยายามเชื่อมระหว่างเรื่องโรคภัยไข้เจ็บกับคดีฆาตกรรมต่อเนื่อง ต้องขุดลึกลงไปอีกว่าคดีฆาตกรรมมีส่วนประกอบอะไรบ้าง มันก็หนีไม่พ้นเรื่องยาเสพติด การหลอกลวงคน หรือแม้แต่การกลั่นแกล้ง มีประเด็นย่อยๆ พวกนี้ซ่อนอยู่ พอเราขุดไปเรื่อยๆ เราจะเห็นรากลึกของปัญหาจริงๆ ว่าเริ่มจากอะไร
คดีฆาตกรรมที่เกิดขึ้นอาจจะเป็นแค่เรื่องพื้นผิว แต่สิ่งที่ก่อให้เกิดคดีฆาตกรรมมันลึกกว่านั้น ซึ่งหนังจะพาเราขุดลงไปเรื่อยๆ
เมื่อพูดถึงเรื่องโรคสมองเสื่อม อยากทราบว่าส่วนตัวคุณกลัวไหม
กลัวมาก เพราะโรคนี้นอกจากคนที่เป็นแล้ว คนรอบข้างหรือคนดูแลหนักยิ่งกว่าอีก ช่วงหลังเราเห็นข่าวใน X เขาเล่าเกี่ยวกับผู้หญิงญี่ปุ่นที่ต้องเสียสละชีวิตตัวเอง 16 ปี ลาออกจากงานมาดูแลแม่ที่เป็นโรคสมองเสื่อม จนวันหนึ่งเขาก็โพสต์ข้อความทำนองว่า “ถ้าแม่ตายไป ชีวิตเขาอาจจะดีกว่านี้” ซึ่งมันเป็นเรื่องน่าเศร้า เป็นโรคที่ไม่ได้เป็นความผิดของใคร แต่กลายเป็นว่าชีวิตของคนดูแลพังและหายไปเลย
มันใกล้ตัวเรากว่าที่คิด ต้องหมั่นสังเกตผู้สูงอายุในบ้าน อย่าเพิ่งคิดว่าเขาแค่แก่แล้วหลงลืม เพราะบางอย่างมันเป็นสัญญาณเตือนว่าไม่ใช่อาการหลงลืมปกติ ต้องรีบไปตรวจ เพราะการกินยาช่วยชะลอจากระยะแรกต่อไปได้เป็น 10 ปีเลย ระยะแรกๆ แค่หลงลืมเล็กน้อย แต่ระยะหลังๆ น่ากลัวมาก ถึงขั้นลืมวิธีจับช้อนส้อม กินข้าวเองไม่ได้ หรือลืมแม้กระทั่งวิธีกลืนอาหาร
เป็นโรคที่น่าเศร้ามาก ไม่ได้ทำให้คนตาย แต่ทำให้สูญเสียความสามารถพื้นฐานในการดำรงชีวิต ซึ่งน่ากลัวกว่าความตายมาก คิดว่าหนังเรื่องนี้น่าจะเป็นอีกจุดหนึ่งที่ทำให้คนหันมาสนใจ และเข้าใจโรคนี้มากขึ้น
ช่วงเขียนบท มี Input ในการทำงานจากอะไรบ้าง ดูหนังหรืออ่านข่าวอะไรเป็นพิเศษ
ตอนเขียนบท พยายามดูโชว์หรือซีรีส์ที่คล้ายกัน พวกแนวสืบสวนที่มีกลิ่นอายจิตวิทยาหรือเสน่ห์บางอย่าง เช่น ซีรีส์ True Detective, Mare of Easttown หรือพวกงานของ ฮาร์ลาน โคเบน (Harlan Coben) พยายามศึกษาจากพวกนี้ว่า โครงสร้างกับการเชื่อมโยงเป็นยังไง แล้วเอามาปรับใช้กับเรา
ส่วนเรื่องข่าว เราว่ามีเยอะมากที่คนแก่หายไปจากบ้าน “ช่วยตามหาที ออกจากบ้านไปเมื่อเช้า ตอนนี้ยังไม่กลับ” จริงๆ เรารู้สึกว่าเรื่องนี้เป็นเรื่องคอขาดบาดตายมาก แต่พอเราเห็นข่าวพวกนี้ บางคนกลับรู้สึกว่าเป็นเรื่องธรรมดา บางคนขำด้วยซ้ำ แต่สมมติเกิดขึ้นกับคนในบ้านเราคงเป็นเรื่องใหญ่มาก และประเด็นนี้เป็นเรื่องที่คนยังไม่ค่อยพูดถึง แล้วยิ่งตอนนี้เราเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุ เชื่อว่าเรื่องนี้จะเข้าใกล้ตัวเรามากขึ้นเรื่อยๆ
โดยทั่วไป ผู้ป่วยโรคสมองเสื่อมมักเป็นผู้สูงอายุ ซึ่งภายนอกดูปกติดี บ่อยครั้งจะมีข่าวว่าเดินหายตัวไปจากบ้านในกรุงเทพฯ แต่หลายคนอาจไม่เคยจินตนาการว่า หากผู้ป่วยอยู่ต่างจังหวัด แล้วมีบ้านอยู่ใกล้ป่าเขาในพื้นที่ที่ไม่มีกล้องวงจรปิดบนท้องถนนล่ะ อะไรทำให้คุณหยิบภาพความเสี่ยงที่ต่างออกไปมานำเสนอในซีรีส์
สังคมเมืองคือสังคมที่เต็มไปด้วยข้อมูล เราเข้าถึงข้อมูลได้ง่ายมาก แต่พอเป็นต่างจังหวัด เรารู้สึกว่าน้ำหนักของความเชื่อของคนในชุมชนมันมีมากกว่าข้อเท็จจริง พอเกิดขึ้นในบริเวณที่ไม่ใช่เมือง มันทำให้ตัวละครแวดล้อมและบรรยากาศตรงนั้นพาให้เราเชื่อว่าคนเขาเชื่ออย่างนั้นจริงๆ ยิ่งไม่มีกล้องวงจรปิด ยิ่งทำให้ความอันตรายเพิ่มมากขึ้นด้วย
เชียงคาน: บรรยากาศแห่งความลี้ลับ
เหตุผลที่เลือกฉากเป็นอำเภอเชียงคาน จังหวัดเลย พื้นที่นี้มีความน่าสนใจอย่างไรบ้าง ที่เชื่อมโยงกับหลายประเด็นในเรื่อง
พอเราเริ่มทำบท เราได้ไปปรึกษาจิตแพทย์ แล้วพบว่ามีสิ่งหนึ่งน่าสนใจคือ คนในบ้านของคนที่เป็นโรคนี้ เบื้องต้นเขาจะไม่ไปหาหมอ เขาจะไปหาหมอผี คนทรงอะไรอย่างนี้ แล้วยิ่งต่างจังหวัด เรื่องนี้ยิ่งแข็งแรงมาก ระดับที่ถ้าไปคุยกับจิตแพทย์หรือหมอจิตเวชที่เจอคนไข้แบบนี้ ยังไงก็ไม่พ้นเรื่องนี้
เราเลยรู้สึกว่าน่าสนใจที่จะเชื่อมโยงเรื่องโรคกับความเชื่อพวกนี้ ซึ่งเป็นสิ่งที่มาคู่กัน แล้วจะเล่าว่าเกิดขึ้นที่ไหนเพื่อให้น่าเชื่อถือมากที่สุด มันหนีไม่พ้นภาคอีสาน เพราะเขามีความเชื่อเรื่องเหล่านี้เข้มข้นมาก ทุกหมู่บ้านมีหมอธรรม มีคนทรง 
ส่วนทำไมต้องเป็นเชียงคาน จังหวัดเลย เพราะเวลานักแสดงมาเล่น เขาก็ต้องพูดภาษาถิ่นที่นั่น แล้วภาคอีสานมีหลากหลายสำเนียงภาษามาก แต่ไม่ว่าเราจิ้มที่ไหน ภาษาก็จะอยู่ในกลุ่มใกล้ๆ กัน จนเราไปพบว่าจังหวัดเลยมีภาษาและสำเนียงที่ยูนีกที่สุด จึงน่าสนใจในเชิงสำเนียงก่อน
จากนั้นเราค่อยมาดูภูมิประเทศของจังหวัดนี้ ซึ่งติดกับแม่น้ำโขง ใกล้กับประเทศลาว มีความหลากหลายทางภูมิทัศน์ ทั้งเมือง ทิวทัศน์ธรรมชาติ หรือแม้แต่เชียงคานเองที่เป็นสถานที่ท่องเที่ยว มันถ่ายทอดภูมิทัศน์ที่ไม่ค่อยได้เห็นในหนังไทยเท่าไร เลยต้องเป็นที่เชียงคาน
ก่อนจะไปพูดถึงความเชื่อในซีรีส์ อยากถามว่าทำไมถึงเลือก แต้ว-ณฐพร พรประภา มารับบทนำ
ตอนแรกพอรู้ว่าต้องพูดภาษาถิ่น หลีกเลี่ยงไม่ได้ที่ชื่อของแต้วจะขึ้นมาเป็นตัวเลือกแรกๆ แต่สิ่งสำคัญที่สุดคือ ช่วงอายุนี้ของแต้วเป็นเวอร์ชันที่เหมาะสมกับบทมาก และสิ่งที่แต้วแสดงออกมา เราเชื่อว่าคนดูน่าจะประทับใจ และไม่เคยเห็นแต้วในด้านนี้มาก่อน เขาทำการบ้านตรงนี้มาเยอะมาก เพราะแต้วต้องรับบทเป็นแม่ แม้แต้วยังไม่ได้มีลูก แต่มั่นใจว่าถ้าได้ดูแล้ว จะเชื่อว่าเธอเป็นแม่จริงๆ
จากซีรีส์จะเห็นแนวคิดในพื้นที่อีสาน การแพทย์กับความเชื่อเรื่องผีมันไปด้วยกันได้ อย่างการขอยาน้ำเพื่อให้กินกับน้ำมนต์ แล้วมุมมองส่วนตัวของคุณ คิดอย่างไรกับการเยียวยารักษาผู้ป่วยที่ประนีประนอมความเชื่อของคน 2 รุ่นไว้ด้วยกัน
จริงๆ ตอนนี้หมอจิตเวชแผนปัจจุบันที่รักษา เขาใช้วิธีรักษาควบคู่กับหมอธรรมหรือคนทรงด้วย เพราะมันเป็นความสบายใจของคนไข้และญาติคนไข้มากกว่า ถ้าเขามีความเชื่ออย่างแรงกล้ามากว่าผีเข้า ต้องกินน้ำมนต์ ก็ไม่เป็นไร คิดว่าถ้าทำแล้วญาติสบายใจก็ทำ แต่ขอให้มีวิธีการรักษาโดยแพทย์แผนปัจจุบันควบคู่ไปด้วย บางทีเดี๋ยวนี้เขาเอายาไปผสมกับน้ำมนต์ให้คนไข้กิน แล้วคนไข้ก็รู้สึกว่าอาการดีขึ้น ญาติก็เชื่อว่าเป็นเพราะน้ำมนต์ศักดิ์สิทธิ์
ตอนรีเสิร์ชเจอเคสแบบนี้เยอะมาก หมอบอกเลยว่าปัญหาอันดับ 1 ที่คนไข้ไม่ยอมกินยา เพราะเชื่อว่าตัวเองไม่ได้ป่วย ต้องไปทำบุญ สะเดาะเคราะห์ กินน้ำมนต์ ให้หมอไล่ผี เขาก็พยายามประยุกต์เอาความเชื่อพวกนี้มาปรับกับการรักษาให้ไปด้วยกัน
แล้วมุมมองของฝ่ายหมอธรรมหรือคนทรง เวลาเข้ามาช่วยรักษา เขาทรีตมันเป็นโรคทางสมอง หรืออาการผีเข้าจริง
วัฒนธรรมนี้คล้ายๆ เวลาเราดูหนังฝรั่งแล้วเขาไปหาจิตแพทย์ นั่งพูดคุยบนโซฟา เขาไปเพื่อความสบายใจ เพื่อปลดล็อกความรู้สึกบางอย่าง แต่ขึ้นอยู่กับหมอธรรมหรือคนทรงว่าเขาเอาความเชื่อของคนมาใช้ประโยชน์แบบไหน ถ้าเขามองเห็นว่าคนมีความศรัทธาในตัวเขา แล้วแนะนำให้ไปหาหมอแผนปัจจุบันควบคู่ด้วย เราว่าก็ Win-Win นะ เขาก็ได้เป็นส่วนหนึ่งในการช่วยแก้ปัญหานี้
เมื่อผีโพงคือกุศโลบายลวงตาย
คนไทยมักใช้ผีมารองรับคดีฆาตกรรม หรือเหตุการณ์อะไรก็ตามที่ยังหาคำตอบไม่ได้ มองว่าสิ่งนี้น่าสนใจอย่างไร แล้วฟังก์ชันของผีโพงในเรื่องนี้คืออะไร
ตอนพัฒนาบท มันเริ่มมีประเด็นที่เราต้องระบุว่า ผีที่มาสิงคือผีอะไร มันมีผีแมสๆ อย่างกระสือ ผีปอบ ซึ่งมีคนเล่ามาเยอะแล้ว ตอนแรกเราอยากได้ผีอินดี้หน่อย (หัวเราะ) ผีเฉพาะกลุ่มที่คนไม่ค่อยรู้จัก
เราได้ไปคุยกับน้องที่เป็นคนจังหวัดเลย เขาเล่าให้ฟังว่าตอนเด็กๆ ยายจะบอกว่า “ดึกๆ อย่าไปเที่ยวเล่นแถวป่า เดี๋ยวผีโพงจับกินไส้ กินตับ” เราก็ เอ๊ะ ผีโพงคืออะไร พอไปหาข้อมูลเพิ่ม พบว่ามีคาแรกเตอร์บางอย่างที่น่าสนใจ ผีโพงจะพยายามไม่ให้คนอื่นรู้ว่ามันคือใคร ไม่อย่างนั้นร่างที่มันสิงจะตาย มันไปคล้ายกับพฤติกรรมของฆาตกรที่ต้องปิดบังตัวเอง เพราะถ้าถูกเปิดโปงก็ถูกจับ รู้สึกว่ามีกิมมิกบางอย่างที่คล้ายกันดี ผีตัวนี้น่าจะใช้ได้ อินดี้ด้วย คนยังไม่ค่อยรู้จักมาก (ยิ้ม)
อีกมุมหนึ่ง ความเชื่อเรื่องผีในหลายสังคมถูกเล่าขานเพื่อเป็นกุศโลบายไม่ให้เข้าใกล้ป่า เพื่อปกป้องทรัพยากรธรรมชาติ หรือกระทั่งหลีกเลี่ยงจากพื้นที่อันตรายผิดกฎหมาย แล้วคุณมองเห็นกลไกนี้ได้อย่างไร
คล้ายๆ กับเรื่องหมอธรรม คนทรง คือขึ้นอยู่กับคนที่เอาไปปรับใช้ ถ้าเอาสิ่งที่คนเชื่อไปหาผลประโยชน์มันก็ทำได้ แต่ถ้าเอามาทำเป็นกุศโลบายเพื่อให้คนไปหาหมอจริงๆ กินยาจริงๆ หรือเตือนว่าพื้นที่ตรงนั้นอันตราย อย่างเช่นป่าตอนกลางคืน เข้าไปอาจจะเจองูหรืออันตรายอื่น เขาก็มีกุศโลบายหลอกเด็กว่ามีผีโพงเยอะ อย่าเข้าไปตอนกลางคืนนะ เดี๋ยวโดนกินไส้ แต่จริงๆ ไม่อยากให้เข้าไปเพราะอันตราย
ด้วยความที่ซีรีส์มีหลายประเด็นทับซ้อนกัน ในฐานะผู้กำกับและเขียนบท ต้องการให้ผู้ชมให้น้ำหนักหรือตั้งคำถามกับประเด็นไหนมากที่สุด
พอเราดูไปเรื่อยๆ จะพบว่าไอเดียจริงๆ ของเรื่องคือเรื่องครอบครัว เป็นความสัมพันธ์ในครอบครัว ซึ่งคิดว่าทุกคนเข้าถึงได้ไม่ยาก พอดูจบแล้วอยากให้คนดูตั้งคำถามกับตัวเองถึงความสัมพันธ์ของตัวเองกับคนรอบข้าง เพราะบางทีคนที่เราคิดว่าเรารู้จักดีที่สุด เราอาจจะไม่รู้จักเขาเลยก็ได้
อีกสิ่งหนึ่งที่เราพยายามนำเสนอคือ พอเราติดตามตัวละครเอก เราจะพบว่าเธอต้องเจออะไรบ้างในชีวิต อะไรที่เข้ามากระทบเธอ แล้วสิ่งนี้ทำให้ตัวตนและมุมมองที่มีต่อโลกและคนรอบข้างเปลี่ยนไปยังไง มันกระทบต่อการตัดสินใจของเธอยังไง สิ่งนี้สำคัญมากที่ทำให้เราเริ่มรู้สึกว่า ก่อนจะตัดสินใครหรืออะไร เราอาจจะต้องรู้จักคนนั้นให้ดีพอเสียก่อน
ข้อความทิ้งท้ายที่อยากฝากถึงผู้ชมภาพลวงตาย
โชว์นี้เป็นความท้าทาย เพราะเราไม่สามารถเล่าให้คนอื่นฟังคร่าวๆ ได้ง่ายๆ ว่านี่คือหนังแอ็กชัน หนังผี หรือหนังอะไร มันมีความไฮบริด ถือเป็นความตั้งใจที่เราอยากนำเสนอสิ่งใหม่ อาจไม่ได้ใหม่ในระดับโลก แต่ในบ้านเราอาจจะยังไม่ได้มีโชว์แนวนี้เยอะ อยากให้เป็นอีกรสชาติหนึ่งที่มาสร้างความหลากหลายให้กับคอนเทนต์ไทย
