บาดแผลตามร่างกาย ต้องซื้อน้ำแพ็กใช้แทนน้ำประปา คำกล่าวที่ว่า ทุกคนมีสิทธิเข้าถึง ‘น้ำสะอาด’ กำลังเป็นข้อยกเว้นของคนปราจีนบุรี-ฉะเชิงเทรา?

เกิดจากคำสั่งของคณะรักษาความสงบแห่งชาติ (คสช.) แต่ผู้รับเคราะห์คือประชาชน แม้จะไม่มีส่วนร่วมในการอนุมัติให้มีการเข้ามาตั้งของโรงงานขยะอย่างบริษัท กรีน เอ็นไวรอนเมนท์ เทคโนโลยี่ จำกัด แต่เมื่อเกิดการรั่วไหลของคราบน้ำมันซึ่งมาพร้อมกับอุทกภัยแล้ว ผู้ได้รับผลกระทบกลับเป็นประชาชนเต็มเปา

ในอดีต น้ำเคยเป็นความหวังของเกษตรกร ฝนตกก็ดีต่อการเพาะปลูก น้ำมากก็ดีต่อประมงและนาข้าว แต่สำหรับชาวปราจีนบุรีในวันนี้ ‘น้ำ’ กลายเป็นความกังวลของทุกคน น้ำที่เคยหล่อเลี้ยงทุ่งนาและเรือกสวนกลับกลายเป็นน้ำที่พัดพาคราบน้ำมันจากบริษัทเอกชนกระจายถ้วนทั่ว และเป็นน้ำผืนเดียวกันที่ทิ้งบาดแผลไว้ตามร่างกาย เป็นน้ำผืนเดียวกันที่ทำให้ชาวนากังวลว่าข้าวจะปนเปื้อนหรือไม่ และเป็นน้ำผืนเดียวกันกับที่พวกเขาไม่สามารถใช้อาบหรือดื่มได้

หรือ ‘น้ำสะอาด’ ที่ทุกคนควรเข้าถึงได้ ไม่ว่าคุณจะอยู่ที่ไหนของประเทศไทย กำลังจะกลายเป็นข้อยกเว้นของชาวปราจีนบุรีและฉะเชิงเทราในวันนี้กันแน่

(1)

ภาพน้ำสีรุ้งที่ลอยเหนือผิวน้ำในตำบลหัวหว้า อำเภอศรีมหาโพธิ จังหวัดปราจีนบุรี แม้จะมีน้ำท่วมเป็นปัจจัยหนึ่ง ทว่าการรั่วไหลก็ไม่ได้เกิดขึ้นจากความบังเอิญ หรือเป็นเพราะภัยธรรมชาติเสียทั้งหมด และหากเอาตามข้อเท็จจริงแล้ว อาจเป็น ‘คน’ มากกว่าที่เป็นตัวปัญหา

ย้อนกลับไปเมื่อวันที่ 20 มกราคม 2559 พลเอก ประยุทธ์ จันทร์โอชา แกนนำรัฐประหาร ผู้ริบอำนาจบริหารจากรัฐบาลพลเรือน ออกคำสั่งหัวหน้าคณะรักษาความสงบแห่งชาติ (คสช.) ที่ 4/2559 เรื่อง การยกเว้นการใช้บังคับกฎกระทรวงให้ใช้บังคับผังเมืองรวมสำหรับการประกอบกิจการบางประเภท เหตุผลหลักก็เพื่อเร่งเครื่องเศรษฐกิจและโครงสร้างพื้นฐานด้านพลังงานและการจัดการขยะ โดยลดข้อจำกัดของกฎหมายที่ขัดขวางการลงทุนของภาครัฐและเอกชนออกไป

คำสั่งของคณะรัฐประหารนี้เองที่ยกเว้นข้อจำกัดด้านผังเมืองให้กับเอกชนที่ต้องการประกอบกิจการโรงงานประเภท 105 (คัดแยกหรือฝังกลบสิ่งปฏิกูลหรือวัสดุที่ไม่ใช้แล้ว) และกิจการโรงงานประเภท 106 (นำผลิตภัณฑ์ที่ใช้แล้ว หรือของเสียจากโรงงาน ซึ่งรวมถึงวัตถุอันตรายบางประเภทมาผลิตเป็นวัตถุดิบหรือผลิตภัณฑ์ใหม่)

เราจึงได้เห็นโกดังที่เต็มไปด้วยกากอุตสาหกรรมและของเสียอันตรายของบริษัท วิน โพรเสส จำกัด ตั้งอยู่ใกล้กับเรือกสวนของชาวบ้านอำเภอบ้านค่าย จังหวัดระยอง เห็นกลุ่มโรงงานรีไซเคิลขยะอิเล็กทรอนิกส์ตั้งอยู่ในพื้นที่ที่ล้อมรอบไปด้วยทุ่งนาในจังหวัดฉะเชิงเทรา

และคำสั่งที่มาจาก ม.44 นี้เอง ที่ทำให้ชาวปราจีนบุรีในตำบลหัวหว้า อำเภอศรีมหาโพธิ มีภูเขาลูกใหญ่ที่ตั้งอยู่ท่ามกลางพื้นที่เกษตรกรรมของชาวบ้าน หากแต่ไม่ใช่ภูเขาสีเขียว แต่เป็นภูเขาขยะที่ส่งกลิ่นเหม็นไปไกลหลายกิโลเมตร

สุนทร คูณวัฒน์ ชาวบ้านสระมะเขือ อำเภอศรีมหาโพธิ จังหวัดปราจีนบุรี เล่าว่า ในช่วง 3 ปีก่อนหน้านี้ มีกลิ่นเหม็นโชยจากกองขยะ โดยเฉพาะช่วงอากาศเริ่มเย็นที่กลิ่นจะรุนแรงรบกวนเกษตรกรที่ทำนาโดยรอบ บางคนไม่สามารถกินข้าวในที่นาได้ตามปกติ เนื่องจากทนกลิ่นเหม็นไม่ไหว จึงต้องกลับไปกินข้าวที่บ้าน ทำให้เสียเวลาการประกอบอาชีพ

“กลิ่นที่ว่าไม่ใช่กลิ่นขยะนะ แต่เป็นเหมือนกลิ่นน้ำมันหรือสารเคมี บางครั้งก็เหม็นกว่านั้นเยอะ ยิ่งเราเข้าไปอยู่ใกล้ๆ โรงงาน ไม่ว่าจะอากาศเย็นหรือร้อนก็ได้กลิ่น คนทำนาเขาก็บ่นนะ กินข้าวกินปลากันในนาไม่ได้ ต้องกลับบ้านไปกินข้าวหรือไปพักผ่อนก่อน บางคนที่นาเขาแทบจะใช้กำแพงเดียวกันกับโรงงานเลย”

จากการสอบถามกับชาวบ้านหมู่บ้านสระมะเขือถึงการมีส่วนร่วมกับการเข้ามาประกอบกิจการโรงงานขยะของเอกชนพบว่า ทุกคนที่ได้พูดคุยจำนวน 6 คน ไม่ได้เข้าร่วมประชาคมในช่วงการตั้งโรงงาน แม้ว่าพวกเขาจะเป็นผู้ได้รับผลกระทบก็ตาม

“โรงงานไม่ได้เกิดจากเสียงของชาวบ้านทั้งหมด มีคนในพื้นที่เล่าว่า การตั้งโรงงานเกี่ยวข้องกับคำสั่ง คสช.มาตรา 44 ผมเคยถามคนในพื้นที่ใกล้ๆ กับโรงงานว่า โรงงานมาตั้งตรงนี้ได้อย่างไร เขาบอกว่ามีการตั้งคนเฒ่าคนแก่มายกมือให้โรงงาน แต่ละแวกใกล้เคียงโดยเฉพาะที่สระมะเขือเขาไม่รู้เรื่อง”

“จริงๆ แล้วตามกฎหมายเขาควรให้คนที่อยู่ในระยะ 2-5 กิโลเมตรจากที่ตั้งของโรงงานมาร่วมทำประชาคม แต่คนในพื้นที่ตรงนี้กลับไม่รู้เรื่องเลย โดยเฉพาะช่วงที่เขาเปิดให้มีการคัดค้านการตั้งโรงงาน” นิติพงษ์ ดวงประทีป ชาวบ้านในพื้นที่บ้านสระมะเขือกล่าว

(2)

แม้ว่าชาวบ้านที่อยู่ใกล้กับโรงงานจำนวนหนึ่งจะไม่มีส่วนเกี่ยวข้องกับการตั้งโรงงาน แต่เมื่อปัญหาเกิดขึ้น พวกเขากลับกลายเป็นผู้ได้รับผลกระทบอย่างไม่อาจหลีกเลี่ยง

ภาพมุมสูงเหนือบ่อขยะของบริษัท กรีน เอ็นไวรอนเมนท์ เทคโนโลยี่ จำกัด ช่วงปลายเดือนกันยายน 2569 เผยให้เห็นคราบสีรุ้งคล้ายกับคราบน้ำมันลอยอยู่เหนือน้ำที่ท่วมสูง แผ่กระจายไปไกลจากที่ตั้งของโรงงานหลายกิโลเมตร ในขณะที่มวลน้ำก้อนเดียวกันนี้ท่วมพื้นที่ของจังหวัดปราจีนบุรีและพื้นที่จังหวัดฉะเชิงเทราเกินครึ่ง

ข้อมูลจากการตรวจตัวอย่างน้ำบริเวณท้ายน้ำของหลุมฝังกลบกากอุตสาหกรรม โดยสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 7 ร่วมกับกรมควบคุมมลพิษ เมื่อวันที่ 12 ตุลาคม 2569 พบปิโตรเลียมไฮโดรคาร์บอน ซึ่งเป็นสารเคมีที่ก่อให้เกิดผลกระทบต่อสุขภาพจำนวน 114,860 มิลลิกรัมต่อลิตร ซึ่งเป็นการปนเปื้อนในระดับสูง พบน้ำมันและไขมันสูงเกินมาตรฐานน้ำทิ้งของโรงงานอุตสาหกรรม และพบค่าความต้องการออกซิเจนของจุลินทรีย์ในการย่อยสลายอินทรีย์ในน้ำ (BOD) สูงเกิน 4.0 มิลลิกรัมต่อลิตร ไม่เหมาะต่อการใช้อุปโภคบริโภค ยังไม่นับรวมโลหะที่ตรวจพบในน้ำบริเวณโรงงาน ทั้งเหล็ก อะลูมิเนียม แบเรียม ทองแดง

เหล่านี้เป็นสิ่งที่เจือปนและพัดพามาพร้อมกับอุทกภัย ทำให้น้ำท่วมที่ชาวปราจีนบุรีและฉะเชิงเทราเคยเผชิญกลายเป็นเรื่องที่ไม่ธรรมดา ทว่าต้องเพิ่มประเด็นสารปนเปื้อนอีกเรื่องที่ต้องระมัดระวัง เพราะสารโลหะหนักสามารถถูกพัดพาไปได้ไกล ปนเปื้อนสิ่งต่างๆ ที่มันพัดผ่าน ไม่ว่าจะเป็นผลผลิตทางการเกษตร สัตว์น้ำ สัตว์หน้าดิน ข้าวของ ไปจนถึงสะสมในร่างกายของมนุษย์

จากการลงพื้นที่บ้านสระมะเขือ ตำบลหัวหว้า จังหวัดปราจีนบุรี ซึ่งเป็นตำแหน่งที่ตั้งของโรงงานขยะ พบว่า ในช่วงเกิดน้ำท่วม ชาวบ้านเผชิญกับอาการคล้ายภูมิแพ้ โดยเฉพาะผู้ที่สัมผัสกับน้ำโดยตรงมีร่องรอยของอาการ เช่น บาดแผลตกสะเก็ด และอาการบวมแดงโดยไม่ทราบสาเหตุที่แน่ชัดว่าเกี่ยวข้องกับการรั่วไหลของสารเคมีจากโรงงานในพื้นที่หรือไม่

“ก่อนหน้าจะเกิดน้ำท่วมช่วงปลายเดือนกันยายน 2569 เราใช้น้ำได้ตามปกติไม่มีปัญหา แต่พอเกิดน้ำท่วม น้ำที่ใช้เป็นประจำเริ่มมีสีดำ ตอนแรกก็ยังใช้อาบและล้างจาน เพราะน้ำยังท่วมไม่ถึงบ่อพัก แต่พอใช้ไปเรื่อยๆ ก็เริ่มมีผื่นและแผลขึ้นมา ตอนนี้แผลเริ่มแห้งไปบ้างแล้ว”

เสียงสะท้อนจาก ชนิดาภา ทุ่งสิงห์ ชาวบ้านในตำบลหัวหว้า ที่ขณะนี้ยังตกอยู่ในความกังวลว่า น้ำบาดาลที่เธอใช้อยู่เป็นประจำเพื่ออาบน้ำและทำความสะอาดข้าวของในร้านอาหารตามสั่งของเธอจะกลับมาใช้ได้ดังเดิมหรือไม่ เนื่องจากยังไม่มีผลการตรวจการปนเปื้อนสารโลหะหนักในพื้นที่ที่เธออยู่อาศัย

อย่างไรก็ตาม ความกังวลนี้ก็ได้ทำให้ผลกระทบเกิดขึ้นกับเธอแล้ว ในรูปแบบของรายจ่ายที่เพิ่มขึ้น เนื่องจากเธอไม่สามารถนำผักที่ปลูกไว้บนดินใกล้บ้านซึ่งอยู่ห่างจากโรงงานไม่ไกลมาใช้เป็นวัตถุดิบประกอบอาหารได้ เพราะไม่แน่ใจว่าผักที่ปลูกไว้ปนเปื้อนหรือไม่ จึงต้องซื้อผักจากแหล่งอื่นมาทดแทน

“อีกอย่างคือเราใช้น้ำไม่ได้เลย ต้องขอน้ำจากทางองค์การบริหารส่วนตำบลโคกปีบมาใช้ ทางหน่วยงานก็จะนำเอารถบรรทุกน้ำมาส่งน้ำให้ เราจะต้องหาถังมารองน้ำเอาไว้ เมื่อวานนี้ (2 พฤศจิกายน 2569) เขาก็เพิ่งมาเติม โดยเราก็พยายามใช้น้ำถังหนึ่งให้ได้ 1 สัปดาห์แล้วค่อยขอเขามาเติมให้อีกรอบ” ชนิดาภากล่าว

สุนทร คูณวัฒน์ ซึ่งมีบ้านอยู่ไม่ไกลจากชนิดาภา ให้ข้อมูลเสริมว่า โดยปกติใต้ผืนดินจังหวัดปราจีนบุรีเป็นหินศิลาแลง ซึ่งน้ำจากผิวดินสามารถซึมผ่านหินศิลาแลงลงไป ซึ่งเขากังวลว่า น้ำที่ปนเปื้อนบนผิวดินในช่วงน้ำท่วมอาจซึมเข้าไปผสมกับน้ำบาดาลและพัดพาสารเหล่านั้นกระจายไปยังพื้นที่อื่นๆ กระทบกับผู้ใช้น้ำบาดาลในการอุปโภคบริโภค หรือเพื่อการเกษตรได้

“ถ้าสารโลหะหนักซึมเข้าสู่ใต้ดินแล้ว น้ำบาดาลจะนำพาสารเหล่านั้นปนเปื้อนไปไกลแค่ไหน เรากลัวพื้นที่ตรงนี้จะเป็นเหมือนกับที่จังหวัดฉะเชิงเทราที่พบน้ำสีดำพุ่งออกมาเมื่อมีการขุดดินแบบที่เราเห็นในข่าว” สุนทรระบุ

(3)

จากการลงพื้นที่ตำบลหัวหว้า อำเภอศรีมหาโพธิ พบว่า น้ำที่ท่วมบริเวณบ่อขยะของบริษัท กรีน เอ็นไวรอนเมนท์ เทคโนโลยี่ จำกัด เป็นมวลน้ำก้อนเดียวกันที่ไหลเข้าท่วมประปาหมู่บ้านสระมะเขือ ซึ่งหากยืนอยู่บริเวณทุ่งน้ำใกล้กับสถานีประปายังคงเห็นยอดของภูเขาขยะที่กองพะเนิน โดยชาวบ้านให้ข้อมูลว่า น้ำจากทุ่งน้ำที่ไหลมาจากโรงงานเป็นน้ำก้อนเดียวกันกับที่ใช้ผลิตประปา ขณะเดียวกัน ยังพบคราบน้ำคล้ายกับน้ำเน่าในพื้นที่

สุนทรระบุว่า เพื่อนของตนซึ่งอาศัยอยู่ในพื้นที่เดียวกัน แก้ปัญหาความกังวลเกี่ยวกับคุณภาพของน้ำโดยการซื้อเครื่องกรองน้ำราคาหลักหมื่นบาทติดตั้งไว้ในบ้าน ส่วนตนเองก็กำลังวางแผนที่จะติดตั้งเช่นเดียวกัน เนื่องจากไม่มั่นใจว่าน้ำประปาที่ใช้มีสารปนเปื้อนหรือไม่ เพราะยังไม่มีผลตรวจที่ชัดเจนออกมาจากหน่วยงานภาครัฐ

แต่สำหรับผู้มีฐานะยากจน การติดตั้งเครื่องกรองน้ำอาจเป็นสิ่งที่ไกลเกินเอื้อม โดยเฉพาะกรณีของ สาลี ดาบสันเที๊ยะ วัย 72 ปี ที่ในวันนี้เธอยังคงต้องใช้น้ำประปาในการอาบ และประกอบกิจส่วนตัว และซื้อน้ำแพ็กที่ขายตามร้านค้าทั่วๆ ไป เช็ดซ้ำอีกครั้งเพื่อขจัดคราบสกปรกให้หมดจด ป้องกันอาการคันที่จะตามมา

“ใช้น้ำขวดบางทีใช้ราดตัว เพราะน้ำประปาใช้อาบแล้วมันคัน ตอนกลางคืนก็รู้สึกแสบร้อนๆ คันๆ เหมือนกัน ทุกคนละแวกนี้เป็นเหมือนกัน ตอนแตะน้ำก็ลื่นๆ เหมือนน้ำมันเคลือบ ก็สงสัยอยู่ว่ามันคืออะไร เกี่ยวกับอาการคันไหม”

หลังจากเกิดกระแสความกังวลเกี่ยวกับสารปนเปื้อนในแหล่งน้ำ หน่วยงานท้องถิ่นของพื้นที่องค์การบริหารส่วนตำบลศรีมโหสถดำเนินการนำรถบรรทุกน้ำแจกจ่ายน้ำตามครัวเรือนเพื่อแก้ปัญหาเฉพาะหน้า ทว่า ความต้องการน้ำนั้นมีจำนวนมาก เมื่อนำน้ำเทใส่ในบ่อรวมน้ำจึงหมดไวหรือไหลช้า ไม่เพียงพอต่อบางครัวเรือน สาลีจึงต้องแก้ปัญหาโดยใช้เงินของตนซื้อหรืออาศัยการบริจาคน้ำแพ็กมาดื่มและอาบจนกว่าน้ำประปาจะกลับมาใช้ได้อย่างไร้กังวล

“น้ำแพ็กมันก็ไม่พอใช้หรอก เราต้องรองน้ำเอาไว้เผื่อ แล้วก็ใช้อาบ ราดหัว จากนั้นก็เอาน้ำที่ซื้อมาใช้ราดตัวเป็นครั้งสุดท้ายถึงจะพอ ส่วนใช้น้ำทำอย่างอื่นไม่พอหรอก ก็เป็นทุกข์นะ เราจะไปใช้น้ำที่ไหน เมื่อเป็นแบบนี้ เพราะน้ำบ่อของเราก็ไม่มีแล้ว สถานการณ์จะดีขึ้นหรือไม่ดีขึ้นยายก็ไม่รู้”

(4)

มากไปกว่านั้น น้ำที่เคยกลายเป็นความหวังของเกษตรกร กลับไม่เป็นเช่นนั้นแล้วในวันนี้ สำหรับชาวนาในพื้นที่ปราจีนบุรีซึ่งเป็นจุดที่ตั้งของโรงงาน ไปจนถึงพื้นที่ปลายน้ำในจังหวัดฉะเชิงเทรา

นิติพงษ์ ดวงประทีป เกษตรกรทำนาซึ่งมีที่นาในพื้นที่บ้านสระมะเขือระบุว่า โดยปกติพื้นที่เพาะปลูกของตนและพื้นที่โดยรอบมีน้ำท่วมเป็นประจำ บางครั้งท่วมนานนับเดือน ยังคงสามารถทำการเกษตรได้ตามปกติ แต่อุทกภัยครั้งนี้ ต้นข้าวที่ตนปลูกกลับเหี่ยวเฉายืนต้นตายไปหลายไร่ภายในเวลาไม่กี่วัน

“เมื่อก่อน ช่วงที่ปู่ย่าตายายทำนา น้ำไม่ได้เป็นแบบนี้ น้ำมันใส แม้ข้าวจะแช่อยู่เป็นเดือนหรือสองเดือนต้นข้าวก็ไม่ตาย เราเคยเจอน้ำท่วมมาก่อนแล้ว แต่ตอนนี้น้ำท่วมอยู่ประมาณ 2 สัปดาห์ ต้นข้าวก็ไปแล้ว”

เกษตรกรรายนี้สะท้อนถึงต้นทุนที่ต้องแบกรับ โดยระบุว่า ทั้งค่าไถนา ค่าจ้างคนงาน และค่าน้ำมันสำหรับการเพาะปลูกอาจไม่คุ้มต้นทุน ภายหลังจากเกิดน้ำท่วมครั้งนี้ ในขณะที่ต้นทุนส่วนหนึ่งจมไปกับข้าวที่เพาะปลูกและกำลังยืนต้นตายในนาปัจจุบัน ท่ามกลางคราบสีรุ้งที่ยังคงฉาบรอบลำต้นอย่างเห็นได้ชัด

สิ่งที่น่าสนใจคือ เขาระบุว่า เจ้าหน้าที่ตำรวจในพื้นที่ได้ระบุว่า จะเยียวยาให้เป็นจำนวนเงิน 1 แสนบาท โดยเสนอผ่านทางพี่ชายของเขา ทว่า ตัวเขาและพี่ชายไม่ได้รับข้อเสนอนั้น และยังไม่ทราบว่า เงินเยียวยาก้อนนี้เป็นเงินจากรัฐหรือจากผู้ใด

“พี่ชายผมแจ้งความแล้ว พ่อผมก็แจ้งความแล้ว ที่สถานีตำรวจภูธรศรีมหาโพธิ พี่ชายเล่าว่ามีการพูดถึงเงินเยียวยาประมาณ 1 แสนบาท แต่ผมไม่รู้ว่าเป็นเงินจากบริษัท จากรัฐ หรือจากใคร เพราะตำรวจเป็นคนพูดถึงจำนวนเงินนี้ พี่ชายผมยังไม่รับ เขาบอกว่าจะกลับไปคิดก่อน เรื่องนี้เพิ่งเกิดขึ้น ยังไม่ถึงเดือน”

“ผมได้ไปออกโทรทัศน์และคุยกับคนจากหน่วยงานของรัฐ รวมทั้งเจ้าหน้าที่จากกรมควบคุมมลพิษ เลยบอกเขาว่าให้มาดูแลชาวบ้านหน่อย เขาก็บอกว่าจะจัดประชุมให้ความรู้ และพูดคุยเรื่องการเยียวยา แต่จนถึงตอนนี้ยังไม่มีใครมาเยียวยาชาวนาเลย แม้แต่การหาว่าใครมีส่วนเกี่ยวข้องก็ยังไม่ชัดเจน ไม่รู้ว่าใครจะเป็นเจ้าภาพดูแลเรื่องนี้”

“ตัวผมต้องการให้มีการเยียวยาทั้งหมด ทั้งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม ดิน น้ำ อากาศ และพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบต่อเนื่องกัน ไม่ใช่เยียวยาเฉพาะบ้านสระมะเขือ เพราะน้ำมันไหลไปทั่ว ตั้งแต่บางแตน บ้านสร้าง ไปจนถึงบางคล้า และแปดริ้วของฉะเชิงเทรา”

เช่นเดียวกันกับพื้นที่บ้านดงน้อย อำเภอราชสาส์น จังหวัดฉะเชิงเทรา ซึ่งอยู่ห่างจากที่ตั้งของโรงงานที่พบการรั่วไหลของสารเคมีราว 15 กิโลเมตร เกษตรกรระบุว่า ช่วงนี้เริ่มเข้าใกล้ช่วงทำนาอีกครั้งหนึ่ง เพราะหากล่วงเลยเวลาไปอาจประสบปัญหาน้ำน้อยไม่เพียงพอต่อการทำนา แต่ติดปัญหาที่ยังไม่มีข้อมูลยืนยันว่า ทุ่งนาที่ปัจจุบันยังคงมีน้ำท่วมอยู่นี้มีสารโลหะหนักปนเปื้อนอยู่หรือไม่

“
ต้นทางคุณไม่รู้ว่าน้ำไหลมาอย่างไร คุณไม่รู้ อย่างที่พี่เขาไปเมื่อวานเขาไม่เคยเห็น เป็นกองขยะขนาดนี้ แล้วถามว่าวันที่น้ำมันท่วมสูงแล้วท่วมพื้นที่ตรงนั้น แล้วน้ำก้อนนั้นมันจะไปไหนล่ะ ยังไงมันก็ต้องไหลลงแม่น้ำหลักอย่างแม่น้ำบางปะกง ดังนั้นคนที่ตกอยู่ในชะตากรรมเดียวกัน มันไม่ใช่แค่พวกเราชาวนาแล้ว แต่มันไปถึงกันหมด อย่างที่นายกคนนั้นเขาก็โดนแล้ว เพราะเขาอยู่ปลายน้ำที่อำเภอบางคล้า ตำบลหัวไทร เขาโดนเต็มๆ เพราะเป็นน้ำสุดท้ายที่แม่น้ำตรงนี้จะไหลไปลงตรงนั้น”

“ในช่วงไม่เกินปลายเดือนนี้เราจะต้องทำนากันอีกรอบแล้ว ต้องเร่งเพาะปลูกแล้วถ้าน้ำลง เพราะหากเราล่าช้าไปอีกน้ำมันก็จะน้อยไปอีก แต่ทีนี้เมื่อเราทำไปแล้วตอนหลังดันมาตรวจเจอสารโลหะหนักปนเปื้อน มันจะเป็นช่วงกลางทางที่เราลงทุนทำนาไปแล้ว การมาบอกว่าพื้นที่ของคุณมีสารโลหะหนักคุณจะไปขายข้าวให้ใครล่ะครับ ใครเขาจะซื้อผลผลิตจากเรา เราก็ได้รับผลกระทบจริงๆ” พิภพ ดาวกฤษ อายุ 43 รองประธานกลุ่มผู้ใช้น้ำดงน้อย กล่าว

แม้กระทั่งประมงผู้ที่หาปลาจากพื้นที่นาและตามคลองก็เริ่มเผชิญปัญหา ในช่วงที่น้ำท่วมสูงบางส่วนที่เดินลุยน้ำเผชิญกับอาการแปลกประหลาด เช่นเดียวกับชาวบ้านในพื้นที่หัวหว้า ส่วนหนึ่งจึงเลือกที่จะหลีกเลี่ยงการจับปลาในช่วงนี้ ส่วนที่เห็นกำลังจับสัตว์น้ำในช่วงนี้จึงเป็นกลุ่มที่เดินทางมาจากต่างพื้นที่และไม่รับรู้ข่าวสาร

(5)

ปัญหามลพิษที่เกิดขึ้นกับชาวปราจีนบุรีและฉะเชิงเทราในเวลานี้ ซึ่งตั้งต้นมาจากโรงงานขยะ อาจกล่าวได้ว่าสามารถจัดการได้ตั้งแต่ก่อนน้ำท่วมและก่อนที่สารเคมีจะรั่วไหล หากภาครัฐตรวจพบปัญหาที่ชาวบ้านเผชิญตั้งแต่เรื่องกลิ่นสารเคมีที่เหม็นคลุ้งไปทั่วพื้นที่โดยรอบ

แต่แม้ปัญหาที่ใหญ่กว่าจะเกิดขึ้นในช่วงน้ำท่วม ยังคงไม่มีการตั้งศูนย์แก้ไขสถานการณ์อย่างจริงจัง โดย กฤต บำรุงสาลี นายกองค์การบริหารส่วนตำบลหัวไทร อำเภอบางคล้า จังหวัดฉะเชิงเทรา ซึ่งเป็นหนึ่งในพื้นที่ปลายน้ำ โดยรับน้ำจากตำบลหัวหว้า ชี้ว่าปัจจุบัน หน่วยงานรัฐยังไม่มีศูนย์ประสานงานระหว่างหน่วยงานด้านอุตสาหกรรม ชลประทาน สิ่งแวดล้อม และหน่วยงานท้องถิ่น การทำงานจึงเป็นลักษณะต่างฝ่ายต่างทำ ขณะที่ประชาชนยังไม่ได้รับคำตอบว่าจะจัดการกับปัญหานี้อย่างไร

เขายังระบุว่า แม้มีคำสั่งให้ปิดทางน้ำที่ไหลมาจากต้นน้ำอันเป็นที่ตั้งของโรงงานที่พบการรั่วไหล แต่เมื่อมลพิษกระจายไปตามท้องทุ่งนาแล้ว การปิดทางน้ำอย่างเดียวอาจไม่ใช่ทางออก ในขณะที่การตรวจหาสารโลหะหนักยังคงล่าช้า ต้องรอผลกว่าครึ่งเดือน เกษตรกรจึงถูกทิ้งให้ต้องแบกรับความเสี่ยงต่อไป

“จริงๆ หลายๆ หน่วยงานต้องมาร่วมคุยกันไม่ใช่ต่างฝ่ายต่างมาแล้วมาชี้ว่าเป็นหน้าที่คนนั้นคนนี้ จุดศูนย์กลางการบริหารต้องมีคนจากฝั่งที่ดูแลในพื้นที่ที่เป็นที่ตั้งของโรงงานและพื้นที่ได้รับผลกระทบมาคุยกัน ถ้าไม่หันหน้าคุยกันต่างคนต่างเดินก็เหมือนเวลาหมดไปวันๆ ผมรออยู่อย่างนั้น คุณจะจบเรื่องนี้อย่างไร ผลตรวจจะออกเมื่อไร ทุกวันนี้คนที่เสียหายก็เสียหายไป แต่ทุกคนเขาก็ต้องทำมาหากินไง ถามว่าเงินที่หามาได้ใหม่มันคุ้มกับที่เขาสูญเสียไหม มันไม่คุ้มหรอก แต่อย่างน้อยๆ ก็ต้องทำให้เขารู้ว่า หากวันนี้ทำนา เลี้ยงกุ้งไปแล้วทั้งกุ้งก้ามกรามที่เขาเลี้ยงเยอะๆ แล้วก็เลี้ยงปลาซึ่งเลี้ยงกันในท้องนา มันจะเป็นอย่างไร อยู่ๆ ทำไปแล้วมามีสารพิษตกค้าง เพราะน้ำมันเป็นน้ำเดียวกันกับที่มีมลพิษ” นายกองค์การบริหารส่วนตำบลหัวไทรกล่าว

อย่างไรก็ตาม ในระยะยาว องค์กรภาคประชาสังคมเคยเสนอให้ใช้กฎหมาย Pollutant Release and Transfer Register หรือระบบรายงานและเปิดเผยข้อมูลการปล่อยและเคลื่อนย้ายสารมลพิษ ที่กำหนดให้โรงงานและกิจการที่เข้าเกณฑ์ต้องรายงานข้อมูล ทั้งสารเคมีหรือสารอันตรายที่ใช้ในกระบวนการผลิต การปล่อยมลพิษสู่อากาศ แหล่งน้ำ และดิน และการขนย้ายกากอุตสาหกรรม โดยเปิดเผยให้ประชาชนทราบ

ขณะเดียวกัน ยังมีการเสนอแนวคิดให้มีกองทุนประกันความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อม โดยมีหลักการคือให้โรงงานที่มีความเสี่ยงสูง โดยเฉพาะโรงงานรับกำจัดและรีไซเคิลกากอุตสาหกรรมต้องจ่ายเงินสมทบเข้ากองทุนตามระดับความเสี่ยงและขนาดกิจการ เมื่อเกิดอุบัติภัยด้านสิ่งแวดล้อมขึ้น ภาครัฐสามารถนำเงินจากกองทุนมาใช้จัดการปัญหาก่อน ไม่ต้องรอให้กระบวนการฟ้องร้องหรือพิสูจน์ความรับผิดชอบ

อย่างไรก็ตาม ทั้ง 2 สิ่งนี้ยังไม่เคยเกิดขึ้น และหากเกิดขึ้น ณ วันนี้ ด้วยกระบวนการรัฐราชการแบบประเทศไทยก็อาจจะใช้เวลาอีกหลายวันกว่ากฎหมายจะบังคับใช้

มากไปกว่านั้น แม้จะมีคำสั่งตามมาตรา 39 ให้ปิดกิจการโรงงานชั่วคราว และปิดคลุมพื้นที่หลุมฝังกลบทั้งหมด แต่เสียงชาวบ้านในพื้นที่ยังคงสังเกตเห็นความเคลื่อนไหวในบริษัท และบางส่วนชี้แจงว่า หลุมฝังกลบยังคงปิดได้ไม่หมด ในขณะเดียวกัน ขยะทั้งหมดยังคงกองพะเนินเทินทึกอย่างสะดุดตา ไม่ได้ลดขนาดลงไปแม้แต่น้อย

ดังนั้น ชีวิตของชาวปราจีนบุรีและฉะเชิงเทรายังคงตกอยู่ภายใต้ความเสี่ยงต่อไป และน้ำยังคงกลายเป็นความกังวลของคนในพื้นที่ ตราบใดที่ขยะยังอยู่ และตราบที่ภาครัฐยังไม่ให้ความชัดเจนกับพวกเขาว่า น้ำที่พวกเขาใช้อยู่ทุกวันนี้ สะอาดจริงหรือไม่