ท่ามกลางความขัดแย้งในตะวันออกกลางที่ยังไม่มีข้อยุติชัดเจนจนราคาน้ำมันโลกยังผันผวนรุนแรง ราคาข้าวของที่แพงอยู่แล้วอาจแพงขึ้นไปอีกจากวิกฤตเอลนีโญครั้งประวัติศาสตร์ที่องค์การอุตุนิยมวิทยาโลก (World Meteorological Organization: WMO) เตือนว่าอาจรุนแรงที่สุดครั้งหนึ่งนับตั้งแต่ปี 1950 ราวกับว่าเรายังมีเรื่องต้องกังวลไม่พอ เพราะในตลาดทุนมีสัญญาณ 2 ประการที่อาจเป็นชนวนนำไปสู่เศรษฐกิจชะลอตัวครั้งใหญ่
หนึ่งสัญญาณมาจากอุตสาหกรรมปัญญาประดิษฐ์ (Artificial Intelligence: AI) ส่วนอีกสัญญาณมาจากตลาดพันธบัตรรัฐบาล
นักลงทุนไทยจำนวนไม่น้อยต่างไปแสวงหาผลตอบแทนในตลาดหุ้นสหรัฐฯ โดยเฉพาะกลุ่มหุ้น AI ที่ปรับตัวเพิ่มขึ้นอย่างร้อนแรงในช่วงหลายปีที่ผ่านมา เม็ดเงินลงทุนมหาศาลที่หลั่งไหลมาจากทั่วโลกนำไปสู่โครงการก่อสร้างโครงสร้างพื้นฐานจำนวนมาก ไม่ว่าจะเป็นโครงข่ายไฟฟ้า พลังงาน หน่วยประมวลผล ไปจนถึงศูนย์ข้อมูลขนาดยักษ์ เมื่อเงินสดจากธุรกิจเริ่มไม่เพียงพอกับขนาดการลงทุน เหล่าบริษัทก็หันไปใช้เงินกู้จนนักลงทุนเริ่มตั้งคำถามว่า AI จะสร้างมูลค่าเพิ่มทางเศรษฐกิจได้พอไหม และมีเงินทันจ่ายชำระหนี้หรือเปล่า
ขณะที่อีกฝั่งหนึ่ง รัฐบาลประเทศพัฒนาแล้วหลายแห่งก็กำลังเผชิญกับความท้าทายสำคัญ แรงกดดันจากราคาพลังงานที่เพิ่มสูงขึ้นส่งผลให้รัฐต้องเดินหน้านโยบายลดค่าครองชีพ ขณะที่หนี้สาธารณะซึ่งสะสมมาอย่างต่อเนื่องเริ่มอยู่ในระดับที่น่ากังวล ผนวกกับแรงกดดันด้านเงินเฟ้อที่ผลักให้อัตราดอกเบี้ยพันธบัตรระยะยาวขึ้นไปแตะระดับสูงสุดในรอบหลายทศวรรษ รัฐบาลหลายประเทศจึงไม่เหลือทางเลือกมากนัก เพราะหากตัดสินใจรัดเข็มขัดตัดเงินงบประมาณ ก็มีราคาทางการเมืองที่ต้องจ่าย เฉกเช่นความวุ่นวายในฝรั่งเศส แต่หากเดินหน้ากู้เงินและเพิ่มภาวะขาดดุลต่อไปก็เสี่ยงต่อเสถียรภาพทางการคลัง หลายรัฐบาลจึงเลือกตัวเลือกที่มีแรงเสียดทานทางการเมืองน้อยที่สุด
ในบทความนี้ ผู้เขียนจะพาไปทำความรู้จักและทำความเข้าใจเบื้องหลังของทั้ง 2 สัญญาณนี้ เพื่อให้ผู้อ่านลองชั่งน้ำหนักดูว่า วิกฤตในตลาดไหนที่ต้องระมัดระวังและน่าจะสร้างผลกระทบมากกว่ากัน
จับตาฟองสบู่ในอุตสาหกรรม AI
ฟองสบู่ในอดีตจวบจนปัจจุบัน หลายครั้งมีต้นทางมาจากนวัตกรรมจริง
ย้อนกลับไปเมื่อเดือนพฤศจิกายน 2022 ChatGPT ของ OpenAI แชตบอตที่สร้างแรงกระเพื่อมครั้งใหญ่ หลังจากนั้นเพียงไม่กี่ปี ใครๆ ก็ใช้งาน AI ได้ จนกลายเป็นกระแสที่ทุกคนต่างจับตา อีกทั้งยังเป็น ‘ธีมหลัก’ ของเหล่าบริษัทยักษ์ใหญ่โดยเฉพาะในสหรัฐฯ จนกระทั่งล่าสุด อุตสาหกรรมดังกล่าวกลายเป็นลูกหนี้รายใหญ่ที่ดูราวกับมีความต้องการกู้ยืมเงินที่พยายามถมเท่าไรก็ไม่เต็มเสียที
เมื่อปีที่ผ่านมา บริษัทยักษ์ใหญ่ 4 แห่งของสหรัฐฯ ประกอบด้วย Alphabet, Amazon, Meta และ Microsoft ทุ่มเงินลงทุนรวมกันราว 4.13 แสนล้านดอลลาร์สหรัฐฯ (ประมาณ 13.97 ล้านล้านบาท) และคาดว่าในปีนี้ ทั้ง 4 ยักษ์ใหญ่จะทุ่มเงินอีกเกือบ 2 เท่าโดยส่วนใหญ่แล้วเน้นไปที่โครงสร้างพื้นฐานอย่าง Data Center เพื่อใช้สำหรับการประมวลผลของ AI ตัวเลขมหาศาลนี้เองที่ทำให้ AI เป็นมากกว่า ‘อุตสาหกรรม’ เพราะนี่คือแรงผลักดันสำคัญที่ทำให้เศรษฐกิจสหรัฐฯ ยังคงเติบโต โดยมีประมาณการว่าอาจคิดเป็นสัดส่วนสูงถึงราว 1 ใน 3 ของการเติบโตทางเศรษฐกิจสหรัฐฯ ในปีนี้ เมื่อหักการนำเข้าชิปและคอมพิวเตอร์ออกแล้ว
ความร้อนแรงดังกล่าวสะท้อนในตัวเลขมูลค่าหลักทรัพย์ในตลาดเช่นกัน โดยอัตราส่วนราคาต่อกำไรที่ปรับตามวัฏจักร (Cyclically Adjusted Price-to-Earnings Ratio: CAPE) ของดัชนี S&P 500 ไต่ขึ้นไปแตะราว 41 เท่าเมื่อเดือนกันยายน นับว่าสูงที่สุดนับตั้งแต่ฟองสบู่ดอตคอม ที่สำคัญคือเม็ดเงินที่หลั่งไหลสู่ตลาดนั้นกว่าครึ่งหนึ่งกระจุกอยู่ในบริษัทที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับ AI สะท้อนได้เป็นอย่างดีว่าเหล่านักลงทุนพร้อมเดิมพันกับเทคโนโลยีดังกล่าวมากมายเพียงใด แต่การกระจุกตัวเช่นนี้เองที่ทำให้การเดิมพันของเหล่าบริษัทยักษ์ใหญ่และนักลงทุนกลายเป็นความเสี่ยงในระบบเศรษฐกิจระดับประเทศ
อย่างไรก็ตาม เงินลงทุนทุกดอลลาร์สหรัฐฯ จะยั่งยืนก็จำเป็นต้องสร้างรายได้ที่สมน้ำสมเนื้อ เมื่อเวลาผ่านไป ตลาดก็เริ่มตั้งคำถามกับแนวโน้มสำคัญ 3 ประการในอุตสาหกรรม AI
แนวโน้มประการแรกคือการเติบโตของรายได้บริษัท AI ตัวเลขล่าสุดของบริษัทแนวหน้าอย่าง Anthropic พบว่ารายได้จาก AI ยังคงโตอย่างก้าวกระโดดแต่ด้วยอัตราที่ช้าลง ในขณะที่เม็ดเงินลงทุนที่จำเป็นต้องใช้สำหรับลงทุนในระบบคลาวด์และโครงสร้างพื้นฐานยังนับว่ามหาศาล นำไปสู่คำถามว่าแล้วกระแสเงินจากบริษัทผู้ให้บริการ AI นั้นจะ ‘มาก’ และ ‘เร็ว’ เพียงพอต่อการที่เหล่าบริษัทในห่วงโซ่อุปทานนำไปชำระหนี้สินที่กู้ยืมมาลงทุนหรือไม่
แนวโน้มประการที่ 2 คือการที่เหล่าบริษัท AI เริ่มหันไปก่อหนี้เพิ่มขึ้น การลงทุน AI ในระยะแรกนั้นเหล่าบริษัทอย่าง Alphabet, Amazon, Meta และ Microsoft ต่างควักเงินส่วนใหญ่ในกระเป๋าจากกระแสรายได้มหาศาลมาลงทุนกับโครงสร้างพื้นฐาน AI แต่ในปีนี้ เหล่ายักษ์ใหญ่ต้องเริ่มหาแหล่งทุนเพิ่ม โดยมีประมาณการว่าตัวเลขการออกตราสารหนี้ของอุตสาหกรรม AI นั้นพุ่งสูงถึง 4.5 แสนล้านดอลลาร์สหรัฐฯ (ประมาณ 15.22 ล้านล้านบาท) เมื่อต้นเดือนกันยายน หรือคิดเป็นเกือบ 2 เท่าเมื่อเทียบกับยอดทั้งปีที่ผ่านมา และหากรวมหนี้จากธนาคารและตราสารซับซ้อนอื่นๆ ตัวเลขดังกล่าวก็อาจพุ่งสูงถึง 8.5 แสนล้านดอลลาร์สหรัฐฯ (ประมาณ 28.76 ล้านล้านบาท) นี่คือระเบิดลูกย่อมๆ หากรายได้ของ AI เติบโตไม่ทันมาจ่ายดอกเบี้ยและเงินต้นที่ลงทุนไป
แนวโน้มประการสุดท้ายคือกระแสเงินในอุตสาหกรรม AI เริ่มหมุนกันเองเป็นวงกลม บริษัทผู้ผลิตชิปเริ่มหันมาลงทุน ให้กู้ หรือค้ำประกันธุรกิจที่เป็นลูกค้าของตัวเอง ส่วนธุรกิจนั้นก็ยังตั้งหน้าตั้งตาซื้อชิปของบริษัทต่อไปจนรายได้เติบโตกระฉูด ต่างฝ่ายต่างอยู่ดีมีสุขเพราะรายได้ส่วนหนึ่งเป็นเงินที่หมุนเวียนเปลี่ยนมือกันเอง กองทุนการเงินระหว่างประเทศ (International Monetary Fund: IMF) ตรวจสอบดีลลักษณะนี้ 14 ดีลนับตั้งแต่ปี 2023 พบว่ามีเงินลงทุนและเงินกู้รวมราว 9.5 แสนล้านดอลลาร์สหรัฐฯ (ประมาณ 32.13 ล้านล้านบาท) แลกกับคำมั่นว่าจะซื้อสินค้าและบริการในอนาคตราว 1.4 ล้านล้านดอลลาร์สหรัฐฯ (ประมาณ 47.35 ล้านล้านบาท)
หากใครศึกษาประวัติศาสตร์หรือคร่ำหวอดในแวดวงการลงทุนนานพอ ภาพที่เห็นนี้ช่างคลับคล้ายคลับคลากับสมัยฟองสบู่ดอตคอม เพราะเมื่อใดที่บริษัทเริ่มผิดนัดชำระหนี้ เงินที่หมุนเวียนก็จะหยุดชะงักจนเผยให้เห็นความเปราะบางของทั้งอุตสาหกรรม
กระนั้นจุดต่างสำคัญของเทคโนโลยี AI กับธุรกิจยุคดอตคอมคือ นวัตกรรม AI คือของจริง สร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจจริงแบบเป็นกอบเป็นกำ อีกทั้งบริษัทยักษ์ใหญ่ในอุตสาหกรรมนี้ยังมีรายได้มหาศาลและถือครองเงินสดก้อนใหญ่ แตกต่างจากบริษัทดอตคอมจำนวนมากในยุคนั้นที่แทบไม่มีรายได้ สถานะทางการเงินที่แข็งแกร่งนี้เองที่ทำให้หลายคนมองว่าฟองสบู่ AI ไม่น่าจะแตกง่ายๆ อย่างไรก็ตาม ต่อให้นวัตกรรมจะน่าตื่นตาตื่นใจ ก็ใช่ว่าอุตสาหกรรมจะไม่มีโอกาสพังยับเยิน เพราะตัวชี้วัดสำคัญคือโครงสร้างทางการเงินในปัจจุบันนี้จะอยู่รอดปลอดภัยไหมหากรายได้จาก AI ไม่ได้เติบโตเร็วอย่างที่คาด
จับสัญญาณอันตรายในตลาดพันธบัตร
รัฐบาลประเทศพัฒนาแล้วคุ้นชินกับอัตราดอกเบี้ยพันธบัตรที่ต่ำเตี้ยเรี่ยดินมาอย่างยาวนาน นับตั้งแต่ปี 1981 เป็นต้นมา แนวโน้มอัตราดอกเบี้ยพันธบัตรก็มีแต่จะต่ำลงอย่างต่อเนื่อง โดยในช่วงการระบาดของโควิด-19 เมื่อปี 2020 อัตราผลตอบแทนพันธบัตรรัฐบาลก็ต่ำเป็นประวัติการณ์ถึงขั้นติดลบในบางประเทศ เช่น เยอรมนี ญี่ปุ่น และสวิตเซอร์แลนด์ ก่อนจะพลิกกลับอย่างรุนแรงในปี 2022 เมื่อเงินเฟ้อพุ่ง และค่อนข้างนิ่งนับแต่นั้น
แต่ตลาดพันธบัตรรัฐบาลที่เพิ่งกลับมาสงบได้ไม่นานก็สั่นสะเทือนครั้งใหญ่ เมื่อสหรัฐฯ และอิสราเอลเปิดฉากโจมตีอิหร่านเมื่อปลายเดือนกุมภาพันธ์ สงครามที่ลุกลามไปสู่การปิดช่องแคบฮอร์มุซ ส่งผลให้ตลาดพลังงานทั่วโลกปั่นป่วนจนราคาเชื้อเพลิงพุ่งสูงทุบสถิติในรอบหลายปี ผลลัพธ์ที่ตามมาคืออัตราเงินเฟ้อที่ปรับตัวเพิ่มขึ้นทั่วโลกอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ เหล่านายธนาคารกลางจึงต้องกลับลำจากการทยอยลดอัตราดอกเบี้ยนโยบายสู่มาตรการทางการเงินที่เคร่งครัดเพื่อปรามเงินเฟ้อ แม้กระทั่งประเทศที่เผชิญปัญหาดอกเบี้ยต่ำยาวนานอย่างญี่ปุ่นยังขยับดอกเบี้ยนโยบายเป็น 1.25% ซึ่งนับว่าสูงที่สุดในรอบ 3 ทศวรรษ
ที่สำคัญ ไม่ใช่รัฐบาลทั่วโลกเท่านั้นที่ต่างต้องการแสวงหาเงินทุน เพราะในตลาดเงินยังมีคู่แข่งสำคัญอีกรายหนึ่งที่กระหายเงินลงทุนไม่แพ้กัน นั่นคือเหล่าบริษัทเทคโนโลยียักษ์ใหญ่ที่เร่งระดมเงินทุนเพื่อลงทุนในโครงสร้างพื้นฐาน สภาพในตลาดเงินและตลาดทุนจึงไม่ต่างจากการแก่งแย่งช่วงชิง ‘เม็ดเงิน’ จากกระเป๋านักลงทุน เมื่อเงินในระบบมีเท่าเดิมแต่ความต้องการเพิ่มสูงขึ้น สิ่งที่ตามมาคือดอกเบี้ยที่เพิ่มขึ้นอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้
จุดนี้เองที่สัญญาณอันตรายรอบนี้แตกต่างจากสมัยวิกฤตดอตคอม เพราะย้อนกลับไปเมื่อราว 25 ปีก่อน ประเทศพัฒนาแล้วอย่างสหรัฐฯ ดำเนินนโยบายงบประมาณแบบเกินดุล รัฐบาลจึงเปรียบเสมือนหนึ่งในผู้ให้เงินทุนแก่เอกชน ไม่ใช่คู่แข่งในตลาดที่เข้ามายื้อแย่งแหล่งเงินทุนเฉกเช่นในปัจจุบัน
นอกจากนี้ ระดับหนี้สาธารณะในปัจจุบันของรัฐบาลหลายแห่งก็นับว่าน่ากังวล ไม่ว่าจะเป็นสหรัฐฯ ที่มีหนี้สาธารณะสูงถึง 101% ของ GDP ขณะที่หนี้สาธารณะฝรั่งเศสสูงถึง 119% ของ GDP ส่วนอังกฤษอยู่ที่ 94% ของ GDP เมื่อผนวกรวมกับการดำเนินนโยบายขาดดุลต่อเนื่องเพื่อช่วยเหลือประชาชนในยุคพลังงานแพง และดอกเบี้ยที่สูงสุดในรอบหลายทศวรรษ ก็นับว่าไม่น่าแปลกใจนักที่นักลงทุนจำนวนมากจะกังวลกับเสถียรภาพทางการคลังของเหล่าประเทศพัฒนาแล้ว
ข่าวดีอันริบหรี่คือ ถ้าฟองสบู่ AI ระเบิดก่อน เหล่านักลงทุนก็จะวิ่งหาสินทรัพย์ความเสี่ยงต่ำอย่างพันธบัตร และนับเป็นการยุติศึกยื้อแย่งเงินทุนระหว่างรัฐบาลกับเอกชน ดังนั้นดอกเบี้ยพันธบัตรจะมีแนวโน้มลดลง ซึ่งช่วยลดแรงกดดันต่อสถานะทางการคลังของเหล่าประเทศพัฒนาแล้ว ภาพนี้เห็นได้ชัดเมื่อหุ้นเทคโนโลยีถูกเทขายในเดือนตุลาคม อัตราผลตอบแทนพันธบัตรรัฐบาลสหรัฐฯ อายุ 10 ปีกลับลดลงจากระดับเหนือ 5.3% มาเป็นต่ำกว่า 5% อย่างไรก็ตาม หากนักลงทุนหมดความเชื่อมั่นต่อพันธบัตรรัฐบาลจนอัตราดอกเบี้ยพุ่งสูง สิ่งที่ตามมาคือหายนะในกลุ่มอุตสาหกรรม AI ที่ปัจจุบันต้องแบกรับภาระหนี้ก้อนใหญ่ ความเสียหายก็จะลุกลามบานปลายยิ่งกว่าเดิม
ภายหลังผลการเลือกตั้งกลางเทอมของสหรัฐฯ ที่พรรคเดโมแครต (Democratic Party) คว้าชัยชนะแบบถล่มทลาย หุ้นกลุ่ม AI ถูกเทขายอย่างหนักเนื่องจากความกังวลด้านกฎระเบียบที่เคร่งครัดมากยิ่งขึ้น นี่อาจเป็นสัญญาณของการปรับฐานครั้งใหญ่ต่อความคาดหวังของเหล่านักลงทุนกับอุตสาหกรรม AI หรืออาจเป็นการพักฐานสั้นๆ ก่อนจะเร่งเครื่องระดมทุนต่อเพื่อเพิ่มเดิมพันกับนวัตกรรม AI ขณะที่ราคาน้ำมันก็ปรับตัวลดลงอย่างรุนแรง สะท้อนความคาดหวังว่าการสลับขั้วทางการเมืองจะทำให้สงครามยุติในเร็ววัน
ท่ามกลางภาวะฝุ่นตลบเช่นนี้ ความเสี่ยงก็ยังไม่หายไปไหน ไม่ว่าอนาคตจะออกหัวหรือก้อย นักลงทุนในไทยก็ต้องคอยจับตาอย่างใกล้ชิด
เอกสารประกอบการเขียน
Either AI or public debt could crash markets. But probably not both
Why the 10-Year Treasury Yield Just Hit a 24-Year High
Big Tech’s AI Spending to Reach $760 Billion in 2026
Treasuries Rallied as Tech Slid, and the Crowded Bet Against Bonds Felt It
Democrats win control of House and Senate: Key US midterms takeaways
Tags: AI, การลงทุน, หุ้น, พันธบัตรรัฐบาล, AI Bubble, พันธบัตร



