หนังสือเล่มเขียวที่มีหน้าตาคล้ายหนังสือเดินทาง หรือที่เรียกว่า ‘หนังสือรับรองสถานะบุคคล’ (Certificate of Identity: CI) อาจเป็นเอกสารสำคัญที่ช่วยให้แรงงานเมียนมาซึ่งทำงานอยู่ในประเทศไทยเข้าสู่กระบวนการพิสูจน์สัญชาติ และจัดการสถานะการทำงานให้ถูกต้องตามกฎหมายได้ แต่การจะมีเอกสารรับรองตัวตนนั้น กลับเต็มไปด้วยภาระค่าใช้จ่ายที่แรงงานจำนวนไม่น้อยต้องแบกรับ

โดยกำหนดค่าธรรมเนียมการออกเอกสารไว้ที่ประมาณ 2,670 บาท ทว่าในความเป็นจริง แรงงานอาจต้องจ่ายมากกว่านั้น ทั้งภาษีเงินได้ 2% หลักฐานการส่งเงินกลับประเทศตามเงื่อนไขของทางการเมียนมา ตลอดจนค่าใช้จ่ายแฝงและค่านายหน้าที่เข้ามาเกี่ยวข้อง ทำให้การเข้าถึงเอกสารที่ควรเป็นเครื่องมือรับรองสถานะบุคคล กลายเป็นต้นทุนก้อนใหญ่ของคนหาเช้ากินค่ำ

The Momentum พูดคุยกับแรงงานเมียนมา เพื่อสำรวจเบื้องหลังการทำ CI ตั้งแต่ค่าใช้จ่ายที่ต้องจ่าย เงื่อนไขที่ต้องปฏิบัติตาม ไปจนถึงความยากลำบากในการเข้าถึงเอกสารที่จำเป็นต่อการทำงานและใช้ชีวิตในประเทศไทย

บัว (นามสมมติ) แรงงานชาวเมียนมาที่ทำงานอยู่ในพื้นที่จังหวัดชลบุรี เล่าว่า ตนเองเคยดำเนินการทำ CI มาแล้วเมื่อประมาณ 3 ปีก่อน ในช่วงเวลานั้น ขั้นตอนการดำเนินการยังไม่ยุ่งยากและมีค่าใช้จ่ายไม่สูงมากนัก โดยแรงงานสามารถชำระค่าธรรมเนียมผ่านร้านสะดวกซื้อ หรือดำเนินการผ่านนายหน้าได้

อย่างไรก็ตาม ในช่วงประมาณ 1-2 เดือนที่ผ่านมา มีการประกาศหลักเกณฑ์ใหม่ โดยกำหนดให้ผู้ที่ต้องการทำ CI ต้องแสดงหลักฐานการส่งเงินกลับประเทศเมียนมาในสัดส่วน 25% ของรายได้ รวมถึงต้องชำระภาษีเพิ่มเติม 2% นอกจากนี้ยังมีค่าเล่มเอกสารประมาณ 2,670 บาท

บัวอธิบายว่า ปัญหาสำคัญของข้อกำหนดเรื่องการส่งเงินกลับประเทศ 25% คือ แรงงานแต่ละคนมีสถานการณ์ครอบครัวและรายได้แตกต่างกัน บางคนไม่มีครอบครัวอยู่ที่เมียนมา บางคนไม่ได้ส่งเงินกลับบ้านเป็นประจำ หรือบางคนมีครอบครัวที่ได้รับผลกระทบจากสงครามจนไม่สามารถติดต่อหรือส่งเงินผ่านช่องทางที่ทางการกำหนดได้

ที่ผ่านมาแรงงานบางส่วนส่งเงินกลับบ้านผ่านนายหน้า โดยนายหน้าจะเป็นผู้ดำเนินการโอนเงินต่อไปให้ครอบครัว แต่ตามหลักเกณฑ์ใหม่ แรงงานต้องส่งเงินผ่านแอปพลิเคชันหรือช่องทางที่กำหนด และต้องมีใบเสร็จรับเงินเพื่อใช้เป็นหลักฐานประกอบการยื่นเอกสาร ทำให้แรงงานที่เคยส่งเงินผ่านช่องทางอื่น แม้จะส่งเงินกลับไปเลี้ยงดูครอบครัวจริง ก็อาจไม่สามารถนำหลักฐานดังกล่าวมาใช้ได้

บัวมองว่า การบังคับให้แรงงานต้องส่งเงินกลับประเทศเป็นสัดส่วนตายตัว ไม่สอดคล้องกับสภาพความเป็นจริง เพราะรายได้ของแรงงานไม่แน่นอน จึงไม่สามารถรับประกันได้ว่าจะส่งเงินกลับประเทศตามสัดส่วนที่กำหนดทุกเดือน

“ใครๆ ก็อยากดูแลครอบครัวตัวเอง มีมากก็ส่งให้มาก มีน้อยก็ส่งให้น้อย เราไม่ได้ไม่อยากส่งเงินกลับบ้าน แต่บางเดือนเราไม่มีงาน ไม่มีเงิน แล้วจะเอาเงินที่ไหนไปส่งให้ครบ 25% ครอบครัวเราก็ต้องดูแลอยู่แล้ว ไม่จำเป็นต้องมาบังคับว่าเราต้องส่งเงินกลับบ้านเท่านั้นเท่านี้”

แรงงานถูกรีดส่วยคิวผี

นอกจากค่าใช้จ่ายตามหลักเกณฑ์ที่ประกาศแล้ว ผู้ให้สัมภาษณ์ยังพบปัญหาการเรียกเก็บเงินเพิ่มเติมหรือที่เรียกว่า ‘ค่าคิวผี’ 

บัวเล่าว่า แม้แรงงานจะชำระค่าธรรมเนียมผ่านช่องทางที่กำหนดเรียบร้อยแล้ว แต่เมื่อเดินทางไปดำเนินการในขั้นตอนถัดไป กลับพบว่าไม่สามารถเข้าถึงกระบวนการหรือดำเนินการได้ตามปกติ เนื่องจากมีเจ้าหน้าที่หรือบริษัทเอกชนที่เข้ามาควบคุมขั้นตอนการดำเนินการบางส่วน

ในกรณีที่แรงงานต้องการดำเนินการให้เสร็จภายในวันนั้น จะถูกเรียกเก็บเงินเพิ่มเติมในลักษณะของค่าคิวพิเศษ หากไม่จ่ายก็อาจไม่ได้รับคิวหรือไม่สามารถดำเนินการต่อได้

ผู้ให้สัมภาษณ์ระบุว่า ตนเองเคยประสบปัญหานี้หลายครั้ง และเคยจ่ายเงินค่าคิวผีประมาณ 2,000 กว่าบาท นอกจากนี้หากแรงงานเลือกใช้บริการนายหน้าในการดำเนินการ นายหน้าบางรายคิดค่าบริการประมาณ 10 บาทต่อเงิน 1 แสนจัต ซึ่งเป็นค่าใช้จ่ายในการโอนเงินหรือดำเนินการเพิ่มเติม 

“แค่จะทำเอกสารให้ถูกกฎหมาย ค่าใช้จ่ายรวมๆ ก็เกือบ 2 หมื่นบาทแล้ว ยังไม่รวมค่าต่อวีซ่าและใบอนุญาตทำงานอีก ค่าใช้จ่ายในการทำเอกสารก็แพงอยู่แล้ว ยังต้องจ่ายค่าคิวผีอีกประมาณ 2,000 กว่าบาท ถ้าไม่จ่ายก็เข้าไม่ถึงขั้นตอนการทำเอกสาร บางคนต้องหาเงินเกือบ 3 หมื่นบาทในเดือนเดียวเพื่อจัดการเรื่องเอกสาร แต่แรงงานรายวันอย่างเราไม่ได้มีเงินก้อนขนาดนั้น”

บัวกล่าวว่า สำหรับแรงงานที่มีรายได้ไม่สูงและต้องรับผิดชอบค่าใช้จ่ายในครอบครัว การต้องหาเงินจำนวนมากมาใช้ในการทำเอกสารภายในระยะเวลาอันสั้นเป็นเรื่องที่ยากมาก หลายคนจึงต้องกู้ยืมเงินมาใช้จ่าย หรือเลือกที่จะยังไม่ดำเนินการทำเอกสาร ผลที่ตามมาคือ แรงงานจำนวนหนึ่งไม่สามารถเข้าถึงกระบวนการทำ CI ได้ แม้จะต้องการมีเอกสารที่ถูกต้องตามกฎหมายก็ตาม

ภาระค่าใช้จ่ายกระทบการดำรงชีวิต

บัวเล่าว่า ตนเองต้องรับผิดชอบค่าใช้จ่ายหลายด้าน ทั้งค่าเช่าห้อง ค่าอาหาร และการดูแลครอบครัว เมื่อมีภาระค่าใช้จ่ายในการทำ CI หรือเปลี่ยนพาสปอร์ตเพิ่มเข้ามา จึงกลายเป็นภาระที่หนักมาก แรงงานส่วนใหญ่มีรายได้จากการทำงานรายวัน ซึ่งไม่มีความแน่นอนว่าจะมีงานให้ทำต่อเนื่องหรือไม่ บางคนทำงานได้เพียง 1-2 เดือนก็อาจตกงาน ทำให้ไม่สามารถวางแผนการเงินระยะยาวได้

ขณะเดียวกันการหางานใหม่ในโรงงานก็มีค่าใช้จ่ายสูง เนื่องจากแรงงานจำนวนมากไม่สามารถสมัครงานกับโรงงานโดยตรง แต่ต้องผ่านนายหน้าหรือบริษัทจัดหางาน โดยบัวระบุว่าค่าสมัครงานอาจสูงถึงประมาณ 8,000 บาท และยังมีค่าเปลี่ยนงาน ค่าแจ้งเข้า-ออก และค่าใช้จ่ายอื่นๆ อีกประมาณ 4,000 บาท รวมถึงค่าเครื่องแต่งกายและค่าใช้จ่ายประกอบอื่นๆ ทำให้แรงงานต้องเตรียมเงินอย่างน้อยประมาณ 2 หมื่นบาท จึงจะเริ่มงานใหม่ได้

“เราไม่รู้หรอกว่าเดือนหน้าจะมีงานทำไหม เพราะโรงงานจ้างรายวัน บางคนทำงานได้แค่ 2 เดือนก็ต้องตกงานแล้ว เราต้องจ่ายทั้งค่าเช่าห้อง ค่าอาหาร ดูแลครอบครัว แล้วก็ต้องเก็บเงินไว้ต่อเอกสาร ไม่ใช่ว่าเราจะหาเงินได้ตลอดเวลา”

แรงงานที่ไม่มีเอกสารเผชิญปัญหามากขึ้น

เดิมทีการทำ CI เป็นช่องทางที่รัฐบาลไทยเปิดให้ประชาชนชาวเมียนมาที่ไม่มีเอกสารทะเบียนบ้านหรือบัตรประชาชนของเมียนมา สามารถมีเอกสารประจำตัวเพื่อใช้ในการพำนักและทำงานในประเทศไทยได้ โดยไม่จำเป็นต้องมีเอกสารเหล่านั้น แต่ปัจจุบันหลักเกณฑ์ใหม่กลับกำหนดให้ต้องแสดงทะเบียนบ้านและบัตรประชาชนของเมียนมาประกอบการดำเนินการด้วย ซึ่งสร้างความยากลำบากให้กับผู้ที่หนีภัยสงคราม บ้านถูกเผาทำลาย เอกสารสูญหาย หรือไม่สามารถกลับไปขอเอกสารจากประเทศต้นทางได้

บัวเล่าว่า แรงงานจำนวนหนึ่งไม่มีเอกสารเหล่านี้จริงๆ ไม่ใช่เพราะไม่ต้องการปฏิบัติตามกฎหมาย แต่เป็นผลมาจากสถานการณ์ความขัดแย้งและสงครามในประเทศเมียนมา บางคนสูญเสียบ้านและเอกสารประจำตัวระหว่างการหลบหนี จึงไม่สามารถนำเอกสารมาแสดงได้ แม้จะพูดภาษาพม่าและพิสูจน์ได้ว่าตนเองเป็นชาวเมียนมาก็ตาม

อีกประเด็นหนึ่งที่ผู้ให้สัมภาษณ์กล่าวเพิ่มเติมคือ กรณีบุคคลที่ถูกดำเนินคดีหรือมีรายชื่อเกี่ยวข้องกับมาตรา 505 ของเมียนมา ซึ่งตามที่ได้รับทราบ บุคคลกลุ่มนี้อาจไม่สามารถดำเนินการทำ CI ได้ แม้จะมีเอกสารทะเบียนบ้านและบัตรประชาชนครบถ้วนก็ตาม 

โดยยกตัวอย่างเพื่อนคนหนึ่งซึ่งเป็นครูสอนหนังสือและหลบหนีจากสถานการณ์ความไม่สงบในเมียนมา ไม่ได้ทำกิจกรรมทางการเมือง แต่เมื่อถึงขั้นตอนการต่อเอกสารหรือทำ CI ในปีถัดมา กลับได้รับแจ้งว่าไม่สามารถดำเนินการได้ เนื่องจากมีประวัติถูกดำเนินคดีตามมาตรา 505

“เมื่อก่อน CI เป็นช่องทางให้คนที่ไม่มีทะเบียนบ้าน ไม่มีบัตรประชาชน สามารถมีเอกสารได้ แต่ตอนนี้กลับเอาเอกสารเหล่านั้นมาเป็นเงื่อนไขอีก บางคนหนีสงครามมา บ้านถูกเผา เอกสารก็หาย แล้วจะให้กลับไปเอาทะเบียนบ้านหรือบัตรประชาชนจากที่ไหน จริงๆ เขาก็ควรมีโอกาสได้ทำเอกสารเหมือนกัน

บัวจึงเสนอว่า ควรมีแนวทางให้แรงงานที่ไม่มีทะเบียนบ้านหรือบัตรประชาชนเมียนมา แต่พิสูจน์ตัวตนและสัญชาติได้ มีโอกาสเข้าถึงการทำ CI เช่นเดียวกับแรงงานกลุ่มอื่น

นอกจากนี้ บัวยังกล่าวถึงข้อมูลที่ได้รับทราบจากข่าวและการสื่อสารของหน่วยงานที่เกี่ยวข้องว่า แรงงานที่ไม่สามารถแสดงหลักฐานการส่งเงินกลับประเทศ 25% หรือไม่ชำระภาษี 2% อาจถูกลงโทษด้วยการระงับหรือจำกัดสิทธิในการทำเอกสารเป็นระยะเวลา 3 ปี ซึ่งยิ่งทำให้แรงงานรู้สึกว่าตนเองกำลังถูกจำกัดทางเลือกในการดำรงชีวิต

ในอดีตมีแรงงานจำนวนมากสนใจทำ CI เพราะเป็นช่องทางสำคัญในการยืนยันตัวตนและทำให้อยู่ในประเทศไทยได้อย่างถูกต้อง แต่ปัจจุบันเมื่อมีค่าใช้จ่ายเพิ่มขึ้นและมีเงื่อนไขที่เข้มงวดกว่าเดิม แรงงานจำนวนมากกลับไม่สามารถเข้าถึงกระบวนการดังกล่าวได้ บางคนไม่มีหลักฐานการส่งเงินกลับประเทศ บางคนไม่มีเอกสารจากเมียนมา และบางคนไม่มีเงินเพียงพอสำหรับค่าใช้จ่ายทั้งหมด จึงเลือกที่จะยังไม่ไปดำเนินการทำ CI

นอกจากนี้แรงงานบางส่วนยังไม่กล้าเปิดเผยตัวตนหรือออกมาแสดงความคิดเห็นเกี่ยวกับหลักเกณฑ์ดังกล่าว เนื่องจากกังวลเรื่องกระแสชาตินิยม การถูกโจมตีจากสังคมออนไลน์ หรือการถูกนำข้อมูลและภาพของตนเองไปเผยแพร่เพื่อวิพากษ์วิจารณ์

อย่างไรก็ตาม ในส่วนของการเรียกร้องและการประสานงานเพื่อแก้ไขปัญหา บัวระบุว่า ตนเองและแรงงานคนอื่นๆ ได้พยายามส่งข้อมูลและพูดคุยกับองค์กรพัฒนาเอกชน (NGO) ที่ทำงานด้านสิทธิแรงงานข้ามชาติ เพื่อสะท้อนผลกระทบจากหลักเกณฑ์ใหม่ รวมถึงติดตามความเคลื่อนไหวของหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง 

ทั้งนี้ รองโฆษกประจำสำนักนายกรัฐมนตรีกล่าวว่า จุลพันธ์ อมรวิวัฒน์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงแรงงาน ได้เชิญทูตแรงงานเมียนมาเข้าหารือกรณีเมียนมากำหนดให้แรงงานส่งรายได้กลับประเทศอย่างน้อย 25% และเตรียมส่งหนังสืออย่างเป็นทางการผ่านกระทรวงการต่างประเทศ เพื่อคัดค้านการนำหลักฐานการโอนเงินย้อนหลัง 3-6 เดือนมาเป็นเงื่อนไขประกอบการออก CI โดยฝ่ายไทยเห็นว่าไม่ควรนำสิทธิในการส่งเงินให้ครอบครัวมาเป็นข้อผูกมัดต่อการทำงานในต่างประเทศ

ข้อเรียกร้องของแรงงานเมียนมา

อย่างไรก็ตาม ข้อเรียกร้องของแรงงานไม่ได้มีเพียงการยกเลิกเงื่อนไขการส่งเงินกลับประเทศ 25% เท่านั้น แต่ยังต้องการให้ทบทวนเงื่อนไขการเก็บภาษี 2% ด้วย โดยเห็นว่าการเรียกเก็บภาษีรายเดือนในอัตราประมาณ 150 บาทจากแรงงานทุกคนโดยไม่คำนึงว่าบุคคลนั้นจะมีงานทำหรือไม่ เป็นภาระที่ไม่เหมาะสม เพราะแรงงานบางคนไม่มีรายได้ในบางเดือน แต่ยังต้องรับผิดชอบค่าใช้จ่ายดังกล่าว รวมถึงต้องจ่ายค่าธรรมเนียมในการทำเล่มเอกสารอยู่แล้ว

ข้อเสนอสำคัญอีกประการคือ ต้องการให้ทบทวนเงื่อนไขด้านเอกสารประจำตัวของเมียนมา โดยไม่ควรกำหนดให้แรงงานทุกคนต้องมีทั้งทะเบียนบ้านและบัตรประชาชน แต่ควรพิจารณาให้มีเอกสารอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือเปิดช่องทางให้ผู้ที่ไม่มีเอกสารพิสูจน์สัญชาติและยืนยันตัวตนด้วยวิธีอื่นได้ โดยเฉพาะผู้ที่ได้รับผลกระทบจากสงครามและไม่สามารถกลับไปขอเอกสารจากประเทศต้นทางได้

“ตอนนี้เรารู้สึกเหมือนถูกบีบคอ ไม่มีทางออกเลย ไม่ว่าจะเลือกทางไหนก็มีแต่ค่าใช้จ่าย เราไม่ได้ขออะไรมาก แค่อยากให้เข้าใจ เหมือนเรากำลังถูกขูดรีดทุกอย่าง แต่พอเราไม่มีงาน ไม่มีเงิน กลับไม่มีใครช่วยเหลือเรา”

Tags: , , , , , , , ,