ถึงเวลานับรวม ‘เพศสภาวะ’ เป็นวาระเรื่องการเมืองแล้วหรือยัง? มองเพศสภาวะผ่านกลไกระดับสากล

เมื่อวันที่ 9 พฤศจิกายน 2569 ประเทศไทยเข้ารับการทบทวนสถานการณ์สิทธิมนุษยชน (Universal Periodic Review: UPR) รอบที่ 4 ณ นครเจนีวา ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ เวทีที่เปิดโอกาสให้ประเทศสมาชิกสหประชาชาติ (United Nations: UN) ร่วมตรวจสอบสถานการณ์สิทธิมนุษยชนของแต่ละประเทศ พร้อมให้ข้อเสนอแนะเพื่อยกระดับการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชน

หนึ่งในประเด็นที่ได้รับการกล่าวถึงจากหลายประเทศในการทบทวนครั้งนี้ คือความสำเร็จของประเทศไทยในการประกาศใช้ ‘กฎหมายสมรสเท่าเทียม’ ซึ่งมีผลบังคับใช้ตั้งแต่เดือนมกราคม 2568 ทำให้ประเทศไทยกลายเป็นประเทศแรกในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่รับรองการสมรสของคู่รักเพศเดียวกัน

หลายประเทศกล่าวชื่นชมความก้าวหน้าดังกล่าว และต่างหยิบยกกฎหมายสมรสเท่าเทียมขึ้นมาเป็นหนึ่งในพัฒนาการด้านสิทธิมนุษยชนที่สำคัญของประเทศไทย ก่อนจะนำเสนอข้อเสนอแนะในประเด็นอื่นๆ ที่แต่ละประเทศให้ความสนใจ

แต่สิ่งที่น่าตั้งคำถามคือ เมื่อพูดถึงความก้าวหน้าด้านสิทธิมนุษยชนของผู้มีความหลากหลายทางเพศ เหตุใดภาพความสำเร็จที่ถูกหยิบยกขึ้นมาคือสิทธิในการสมรส แล้วมองข้ามสิทธิอีกหลายด้านซึ่งเกี่ยวข้องกับการดำรงชีวิต

เพราะความสำเร็จของกฎหมายสมรสเท่าเทียม ไม่ควรเป็นภาพแทนสิทธิมนุษยชนของผู้มีความหลากหลายทางเพศในประเทศไทยทั้งหมด เพราะ ‘ไม่ใช่ทุกคนจะแต่งงาน’

‘แต่ทุกคนต้องใช้ชีวิต’ หลายคนไม่สามารถเดินทางข้ามประเทศได้ หลายคนถูกทำให้เป็นตัวตลกเมื่อต้องแสดงเอกสารราชการ และหลายคนไม่เคยมีโอกาสตัดสินใจตั้งแต่แรกเกิด

ทั้งที่ประเทศไทยกำลังเฉลิมฉลองความก้าวหน้าด้านความเท่าเทียมทางเพศในสายตาประชาคมโลก แต่ทำไมอคติและการเลือกปฏิบัติต่อผู้มีความหลากหลายทางเพศกลับยังคงเกิดขึ้นในชีวิตประจำวัน เพราะยังมีอีกหลายเรื่องที่ซ่อนไว้ใต้พรมแห่งความสำเร็จของกฎหมายสมรสเท่าเทียม

ไม่ว่าจะเป็นผู้ชายที่มีเพศสัมพันธ์กับผู้ชาย (Men who have sex with men: MSM) ที่ยังถูกจำกัดสิทธิในการบริจาคโลหิต โดยหลักเกณฑ์ของศูนย์บริการโลหิตแห่งชาติ สภากาชาดไทย ที่กำหนดให้ผู้ที่มีเพศสัมพันธ์ระหว่างชายกับชายงดบริจาคโลหิตจนกว่าจะมีผลการศึกษาของประเทศไทยที่สนับสนุนให้บริจาคได้ แม้จะมีการตรวจคัดกรองโลหิตด้วยเทคโนโลยีทางการแพทย์ก็ตาม ประเด็นนี้จึงไม่ได้เป็นเพียงเรื่องการบริจาคโลหิต แต่ยังสะท้อนคำถามเกี่ยวกับการใช้มาตรฐานความเสี่ยงกับบุคคลตามเพศวิถี แทนที่จะพิจารณาจากพฤติกรรมและความเสี่ยงของแต่ละบุคคลอย่างเป็นธรรม

หรือแม้แต่ผู้มีความหลากหลายทางเพศที่มีเพศกำเนิดเป็นหญิง (Assigned Female at Birth: AFAB) บางคนยังต้องเผชิญกับการพยายามเปลี่ยนแปลงหรือการบำบัดทางเพศ ทั้งจากความเชื่อทางศาสนา และความรุนแรงทางเพศในลักษณะของการข่มขืน เพื่อแก้ไขหรือเปลี่ยนแปลงอัตลักษณ์ทางเพศและเพศวิถี

ตลอดจนคนข้ามเพศ (Transgender) ที่ยังเผชิญอัตราการถูกปฏิเสธจากการสมัครงานสูงถึง 77% และมีอุปสรรคในการจ้างงานมากกว่าคนที่มีเพศสภาพตรงกับเพศกำเนิด (Cisgender) ถึง 3 เท่า

ดังนั้นแม้ประเทศไทยจะมีกฎหมายที่รับรองสิทธิในการสร้างครอบครัวของคู่รักทุกเพศแล้ว แต่การได้รับโอกาสในการทำงาน การมีรายได้ และการดำรงชีวิตอย่างมั่นคง กลับยังเป็นสิ่งที่คนจำนวนมากต้องต่อสู้เพื่อให้ได้มา

นอกจากนี้ยังมีกลุ่มเด็กและเยาวชนผู้มีความหลากหลายทางเพศจำนวนมากที่เติบโตท่ามกลางการกลั่นแกล้งและการเลือกปฏิบัติ โดยพบว่า 58.2% เคยคิดฆ่าตัวตาย และ 15.6% เคยพยายามฆ่าตัวตายในช่วง 1 ปีที่ผ่านมา

หรือแม้แต่บุคคลเพศกำกวม (Intersex) ที่ไม่มีสิทธิในเรือนร่างและอำนาจในการตัดสินใจเกี่ยวกับร่างกายของตนเองตั้งแต่วัยเด็ก เพราะยังมีการผ่าตัดทางการแพทย์ที่ไม่จำเป็นและไม่สามารถย้อนกลับได้ ซึ่งไม่ได้รับความยินยอมจากเจ้าของร่างกาย โดยมักเกิดขึ้นภายใต้ความพยายามที่จะกำหนดให้ร่างกายของมนุษย์ต้องอยู่ภายใต้กรอบเพศหญิงหรือชายอย่างใดอย่างหนึ่ง

รวมถึงผู้หญิงและผู้ที่ตั้งครรภ์ไม่พร้อม ซึ่งยังต้องเผชิญกับอุปสรรคในการเข้าถึงบริการอนามัยการเจริญพันธุ์ การทำแท้งที่ปลอดภัย และการตัดสินใจเกี่ยวกับการตั้งครรภ์ของตนเอง

สิ่งเหล่านี้อาจดูเหมือนเป็นปัญหาที่แตกต่างกัน แต่แท้จริงแล้วกลับมีจุดร่วมเดียวกัน นั่นคือการที่บุคคลไม่สามารถใช้ชีวิต หรือตัดสินใจเกี่ยวกับร่างกายของตนเองได้อย่างอิสระ เพราะยังมีอำนาจบางอย่างเข้ามากำหนดว่าพวกเขาควรเป็นใคร ควรดำรงชีวิตอย่างไร และควรมีสิทธิได้มากน้อยเพียงใด

และความรุนแรงของปัญหาเหล่านี้จะยิ่งทวีคูณ เมื่อบุคคลเหล่านั้นมีอัตลักษณ์หรือสถานะทางสังคมที่ทับซ้อนกัน

เพราะคนข้ามเพศไม่ได้มีเพียงคนที่อาศัยอยู่ในเมืองใหญ่ แต่ยังมีเยาวชนข้ามเพศจากชุมชนชาติพันธุ์ ผู้มีความหลากหลายทางเพศที่มีความพิการ ตลอดจนผู้มีความหลากหลายทางเพศที่เป็นผู้สูงอายุ ผู้ลี้ภัย หรือผู้ถูกคุมขัง

คนเหล่านี้อาจไม่ได้เผชิญเพียงการเลือกปฏิบัติจากเพศสภาวะ แต่ยังต้องเผชิญกับอุปสรรคจากความพิการ ชาติพันธุ์ อายุ สถานะทางกฎหมาย จนทำให้การเข้าถึงสิทธิขั้นพื้นฐานกลายเป็นเรื่องที่ยากยิ่งขึ้น

ดังนั้นสิ่งที่เกิดขึ้นในกระบวนการ UPR จึงสะท้อนให้เห็นถึงการเลือกมองความสำเร็จบางเรื่องเป็นภาพรวมของความก้าวหน้า โดยอาจไม่ได้พิจารณาถึงโครงสร้างและประสบการณ์ชีวิตของผู้คนอย่างรอบด้าน

เพราะในความเป็นจริง การกำหนดนโยบายด้านเพศสภาวะ เกี่ยวข้องกับการจัดสรรอำนาจและทรัพยากรของรัฐโดยตรง ไม่ว่าจะเป็นการกำหนดว่าใครสามารถเข้าถึงบริการสาธารณสุข ใครมีสิทธิได้รับการรับรองตัวตน ใครสามารถตัดสินใจเกี่ยวกับการตั้งครรภ์ หรือแม้แต่ใครสามารถใช้ชีวิตในพื้นที่สาธารณะได้อย่างปลอดภัย

การที่รัฐกำหนดให้เอกสารราชการมีเพียงเพศหญิงและชาย การอนุญาตหรือไม่อนุญาตให้มีการทำแท้ง หรือการปล่อยให้สถาบันบางแห่งเลือกปฏิบัติต่อบุคคลจากอัตลักษณ์ทางเพศ ล้วนเป็นการตัดสินใจที่มีผลต่อชีวิตและร่างกายของประชาชน เพราะถือเป็นอำนาจของรัฐที่กว้างกว่าการควบคุมผ่านกฎหมายหรือสถาบันทางการเมือง

อันได้แก่ ‘ชีวอำนาจ’ (Biopower) และ ‘ชีวการเมือง’ (Biopolitics)

ชีวอำนาจ คือรูปแบบอำนาจที่เข้ามาจัดการ ควบคุม และกำกับชีวิตของมนุษย์ ตั้งแต่ร่างกาย สุขภาพ การสืบพันธุ์ ไปจนถึงพฤติกรรมและการดำรงชีวิตของประชากร ขณะที่ ชีวการเมือง คือการที่ชีวิตและร่างกายของประชากรกลายเป็นส่วนหนึ่งของการบริหารจัดการและการใช้อำนาจทางการเมืองของรัฐ

กล่าวให้เข้าใจง่ายขึ้นคือ อำนาจของรัฐไม่ได้หยุดอยู่ที่การกำหนดว่าเราจะเสียภาษีเท่าไร จะใช้กฎหมายอะไร หรือจะได้รับสวัสดิการแบบไหนเท่านั้น แต่ยังแทรกซึมเข้าไปกำหนดว่า ร่างกายแบบไหนปกติ ใครควรได้รับการยอมรับ และใครควรมีสิทธิในการตัดสินใจเหนือร่างกายของตนเอง

ดังนั้นเมื่อผู้หญิงไม่สามารถเข้าถึงบริการทำแท้งที่ปลอดภัย เมื่อคนข้ามเพศไม่สามารถได้รับการรับรองอัตลักษณ์ทางเพศ เมื่อคนเพศกำกวมถูกแทรกแซงร่างกายโดยปราศจากความยินยอม หรือเมื่อผู้มีความหลากหลายทางเพศต้องเผชิญกับการเลือกปฏิบัติในระบบบริการสาธารณะ สิ่งเหล่านี้จึงไม่ใช่เพียงปัญหาส่วนบุคคล แต่เป็นผลจากโครงสร้างทางอำนาจที่กำหนดเงื่อนไขในการดำรงชีวิตของมนุษย์ในชีวิตประจำวัน

และนี่คือเหตุผลที่ว่าทำไมเพศสภาวะจึงต้องถูกนับรวมเป็นวาระสำคัญทางการเมืองและสิทธิมนุษยชน

เพราะการมีเสรีภาพไม่ได้หมายถึงเพียงการแสดงความคิดเห็นได้เท่านั้น แต่ยังหมายถึงการที่มนุษย์ทุกคนตัดสินใจเกี่ยวกับชีวิตและร่างกายของตนเองได้ หรือมีสิทธิเหนือเรือนร่าง (Bodily Autonomy) โดยปราศจากการบังคับ การเลือกปฏิบัติ และการแทรกแซงที่ไม่เป็นธรรม

และหากสิทธิมนุษยชนเป็นเรื่องของการเมือง ความเท่าเทียมทางเพศก็ต้องเป็นเรื่องของการเมืองเช่นกัน

แม้ความสำเร็จของสมรสเท่าเทียมจะเป็นหมุดหมายสำคัญ แต่นั่นไม่ได้หมายความว่าความเหลื่อมล้ำและการเลือกปฏิบัติจะหายไป เพราะการมีสิทธิสร้างครอบครัวไม่ได้หมายความว่าทุกคนจะมีสิทธิในการดำรงชีวิตอย่างเท่าเทียมกัน เพราะไม่ใช่ทุกคนจะแต่งงาน แต่ทุกคนต้องใช้ชีวิต และทุกคนควรมีสิทธิที่จะกำหนดชีวิตของตัวเอง

อย่างไรก็ตาม ต้องขอขอบคุณการสนับสนุนของประเทศต่างๆ ที่นับรวมประเด็นเพศสภาวะ ทั้งด้านการขจัดการเลือกปฏิบัติ ความรุนแรงในสถานศึกษา และความรุนแรงบนฐานแห่งเพศสภาวะ ตลอดจนการสนับสนุนสิทธิยุติการตั้งครรภ์ และประเด็นอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง โดยเฉพาะอย่างยิ่งกับประเทศเม็กซิโก ที่เสนอให้ประเทศไทยรับรองอัตลักษณ์ทางเพศตามหลักการกำหนดเจตจำนงของตนเอง (Self-Determination)

ทั้งนี้ ต้องขอขอบคุณองค์กรภาคประชาสังคมมากมาย เช่น มูลนิธิยังไพรด์ (Young Pride Foundation), เมอร์เมด ไพรด์ ไทยแลนด์ (Mermaid Pride Thailand), มูลนิธิมานุษยะ (Manushya Foundation), เกิร์ลเอ็กซ์เกิร์ล (GIRLxGIRL), นอนไบนารี ประเทศไทย (Non-Binary Thailand), สมาคมสิทธิเสรีภาพของประชาชน (สสส.), สมาคมฟ้าสีรุ้งแห่งประเทศไทย (RSAT), มูลนิธิเครือข่ายเพื่อนกะเทยเพื่อสิทธิมนุษยชน (ThaiTGA), มูลนิธิทำทาง (TamTang Foundation), เครือข่ายทอม ผู้ชายข้ามเพศ นอนไบนารี่ เพื่อความเท่าเทียม (TransEqual), อินเตอร์เซ็กส์ ประเทศไทย (Intersex Thailand), Asia Pacific Transgender Network (APTN), ILGA World และอีกมากมายทั้งในไทยและต่างประเทศ ที่ทำงานและต่อสู้อย่างเหน็ดเหนื่อย เพื่อให้ได้ข้อเสนอแนะเหล่านี้มา ที่เมื่อเทียบกับประเด็นอื่นๆ อาจถือว่ามีจำนวนน้อย แต่ก็ถือเป็นสัญญาณอันดีให้ภาคประชาสังคมนำประเด็นเหล่านี้ไปทำงานต่อ เพื่อให้ได้ผลลัพธ์ออกมาอย่างเป็นรูปธรรม เช่นเดียวกับการประกาศใช้กฎหมายสมรสเท่าเทียม

อย่างไรก็ตาม การทบทวนสถานการณ์สิทธิมนุษยชนผ่านกระบวนการ UPR ไม่ควรเป็นเพียงเวทีที่ประเทศต่างๆ กล่าวชื่นชมความสำเร็จของกันและกัน หรือแลกเปลี่ยนข้อเสนอแนะตามประเด็นที่แต่ละประเทศให้ความสนใจเท่านั้น แต่ควรเป็นพื้นที่ที่ทำให้เราได้กลับมาตั้งคำถามว่า “สิทธิที่รัฐประกาศว่าประชาชนได้รับนั้น เกิดขึ้นจริงในชีวิตของผู้คนมากน้อยเพียงใด”

ผ่านการมองของสังคมและรัฐที่เห็นประชากรทุกคนเป็นคน คนที่มีความหลากหลาย ไม่ใช่เพียงเพศ แต่รวมถึงทุกมิติของชีวิต ไม่ว่าจะเป็นอายุ ความพิการ ชาติพันธุ์ ศาสนา สถานะทางเศรษฐกิจ หรือสถานะทางกฎหมาย เพื่อให้ทุกคนตัดสินใจเกี่ยวกับชีวิตของตนเองได้ โดยรัฐต้องทำหน้าที่คุ้มครองสิทธิและเสรีภาพเหล่านั้น ไม่ใช่เข้ามากำหนด หรือใช้อำนาจตัดสินใจเหนือเรือนร่างของประชาชน

หากสิทธิมนุษยชนเป็นเรื่องของการเมือง ความเท่าเทียมทางเพศและการตระหนักรู้เรื่องเพศสภาวะก็ต้องเป็นเรื่องการเมืองเช่นกัน และตราบใดที่ร่างกายของมนุษย์ยังถูกกำหนดโดยอำนาจของรัฐและบรรทัดฐานของสังคม ก็ไม่อาจพูดถึงเสรีภาพและความเท่าเทียมได้อย่างสมบูรณ์

ที่มา

– Young Pride Foundation. (2026, May 23). The Joint UPR Submission on the Human Rights Situation of LGBTI+ Persons in Thailand For Thailand’s 4th cycle of UPR in 2026.

– Young Pride Foundation. (2026, May 24). The Joint UPR Submission on the Human Rights Situation of LGBTI+ Persons in Thailand For Thailand’s 4th cycle of UPR in 2026.

– https://webtv.un.org/en/asset/k1d/k1d6mqfs4e