ถ้ามองด้วยสมการที่เรียบง่ายที่สุด การทำงานควรเป็นเรื่องวิน-วิน เราเอาแรง สมอง และความสามารถไปแลกเงิน ได้ทำสิ่งที่ถนัด แล้วได้ค่าตอบแทนกลับมา

แต่ทำไมเช้าวันจันทร์ของคนจำนวนมากถึงหนักอึ้งขนาดนั้น

“งานน่ะง่ายจะตาย ยิ่งเดี๋ยวนี้มี AI ทำแป๊บเดียวก็จบ แต่ทุกคนจะวนกลับมาเจอเรื่องเดิม คือเรื่องคน” โน้ต-ศรัณย์ คุ้งบรรพต คนทำงานสาย HR มากว่า 20 ปี ผู้หมุนเวียนผ่านงานบุคคลมาแทบทุกด้าน ตอบคำถามนี้ในรายการ b-holder ของ The Momentum

และเรื่องของคนที่ทำให้คนทำงานปวดหัวที่สุดเรื่องหนึ่ง คือสิ่งที่เราเรียกกันว่า ‘การเมืองในออฟฟิศ’ โดยเฉพาะกับเด็กจบใหม่ที่เพิ่งก้าวเข้าสู่โลกการทำงาน แล้วต้องเลือกว่าจะทำเป็นมองไม่เห็น ลุกขึ้นต่อต้าน หรือกระโจนเข้าไปเล่นด้วย

Work Tips ชวนถอดบทเรียนจากบทสนทนาครั้งนั้น ว่าด้วยการเมืองในออฟฟิศฉบับเบื้องต้น ตั้งแต่มันคืออะไร มาจากไหน ไปจนถึงคำถามว่า เราควรยืนอยู่ตรงไหน

การเมืองตัวเล็ก ที่ย่อส่วนมานั่งในออฟฟิศ

คำนี้ไม่ใช่ศัพท์ที่คนไทยคิดขึ้นเอง ในภาษาอังกฤษเรียกการเมืองในออฟฟิศตรงตัวว่า ‘Office Politics’ เพราะมันคือการเมืองจริงๆ เพียงแต่ย่อส่วนลงมานั่งอยู่ในออฟฟิศ มันคือเกม คือการแบ่งอำนาจ คือ Power Game

โน้ตนิยามมันในบริบทของที่ทำงานว่า คือการที่คนพยายาม ‘หาทางออกนอกลูป’ หรือออกนอกสิ่งที่มันควรจะเป็น เพื่อให้ได้บางอย่างมา ไม่ว่าจะเป็นอำนาจ เงิน หรือทรัพยากรที่มีอยู่จำกัด โดยเลือกใช้วิธีที่มองไม่เห็น หรือวิถีทางที่ไม่เป็นทางการ

ลองนึกถึงโบนัสหรือโควตาเลื่อนตำแหน่งที่มีได้แค่ปีละไม่กี่คน บางคนรู้ตัวว่าผลงานสู้คนอื่นไม่ได้ ก็เลยเลือกทางลัด เดินไปล็อบบี ไปคุยกับเบอร์ใหญ่ นี่คือต้นกำเนิดอย่างง่ายที่สุด เมื่อของมีไม่พอสำหรับทุกคน การเมืองก็เกิด

คนรุ่นใหม่หลายคนอยากได้ออฟฟิศที่ไม่มีการเมือง อยากได้โลกที่สวยงามตรงไปตรงมา คำตอบของโน้ตคือ ‘ยากมาก’ เพราะทุกที่มีการเมืองทั้งนั้น ต่างกันแค่มากหรือน้อย ตราบใดที่เรายังต้องแบ่งผลประโยชน์และแย่งทรัพยากรที่มีจำกัดกันอยู่

ที่น่าสนใจคือ เขาไม่ได้ตัดสินว่าทางลัดทุกทางผิด หากแต่ขึ้นอยู่กับว่าทำอะไร รุนแรงแค่ไหน กระทบใคร และสำคัญที่สุดขึ้นอยู่กับว่าองค์กรนั้นมีกติกาที่แข็งแรงแค่ไหน

การเมืองเกิดจากคน และโตได้เพราะกติกาหลวม

ทำไมบางบริษัทพอเอ่ยชื่อปุ๊บ คนก็พูดต่อทันทีว่า ‘เตรียมใส่เสื้อเกราะได้เลย’ โน้ตมองว่าความเข้มข้นของการเมืองแต่ละที่ขึ้นอยู่กับ ‘ปริมาณคนที่เล่นการเมือง’ และต้นเหตุมักมาจาก 4 ทาง

1. ความไม่มั่นคงในใจ บางคนเริ่มเล่นการเมืองเพราะรู้ตัวว่าไม่มีความสามารถในด้านนั้น จึงต้องหาทางอื่นมาชดเชย แล้วค่อยๆ ออกนอกลู่นอกทาง

2. บุคลิกภาพของคนบางคน โน้ตยกตัวอย่างบุคลิกแบบมาเคียเวลเลียน (Machiavellian) ซึ่งอยู่ในกลุ่มเดียวกับนาร์ซิสซิสต์ (Narcissist) คือคนที่ ‘ต้องการคุมเกม แต่ไม่ออกหน้า’ เป็นคนชักใยหุ่นที่สั่งคนอื่นไปทำ ถ้าพัง คนทำรับไป ถ้าสำเร็จ อำนาจยังอยู่ที่ตัวเอง บางคนใช้เด็ก บางคนใช้เพื่อน เผลอๆ ใช้หัวหน้าด้วยซ้ำ ผ่านความสัมพันธ์และคำพูด เพื่อให้ตัวเองทำงานน้อยแต่ยังอยู่รอดปลอดภัย

3. กติกาหละหลวม เมื่อกรอบไม่แข็งแรง ทุกคนจะเริ่มทดลองใช้อำนาจของตัวเอง ‘สะกิด’ ดูก่อนว่าเข้มแค่ไหน พอพบว่าไม่เข้มก็ไปต่อ และคนที่ได้เปรียบที่สุดก็คือคนที่ควบคุมคนอื่น (Manipulate) เก่งที่สุด ไม่ใช่คนที่ทำงานเก่งที่สุด

4. วัฒนธรรมที่สืบทอด เมื่อรุ่นพี่เคยทำแล้วได้ดี เติบโตใหญ่โตให้เห็นกับตา รุ่นน้องก็ทำซ้ำ พอไม่มีจุดหยุด มันก็กลายเป็นวัฒนธรรม และเมื่อถึงจุดนั้น คนจะเลิกสนใจตัวงานจริงๆ

“คนจะคิดว่า ฉันจะออกแรงเหนื่อยทำไม นั่งอ่านเมลเป็นร้อยฉบับทำไม ในเมื่อรู้ว่าเดินไปคุยกับคนนี้แล้วจบ”

โน้ตชี้ว่าภาพนี้คือกระจกเงาของสังคมใหญ่ กฎหมายอาจเขียนไว้ชัด แต่ถ้าผู้คุมกฎอ่อนแอ คนก็จะหาทางเลี่ยงได้เสมอ เหมือนหน่วยงานที่เราเดินเข้าไปรอค่อนวัน ก่อนจะพบว่ามีคนลัดคิวได้ การเมืองในออฟฟิศกับการเมืองระดับประเทศจึงเป็นภาพที่ซ้อนกันอยู่

ต่อต้านหรือเข้าร่วม? คำตอบคือ ‘การทูต’

โน้ตไม่แนะนำทั้ง 2 ทางสุดขั้ว เขาไม่คิดว่าคนทำงานควรตั้งโจทย์เดินเข้าออฟฟิศมาเพื่อ ‘เล่นการเมืองให้เป็น’ แต่ก็ไม่เชื่อว่าการประกาศตัวแบบไร้เดียงสาว่า ‘ฉันไม่เล่นการเมือง ฉันมาทำงาน’ จะเป็นสูตรสำเร็จเสมอไป

ทางที่เขาเสนอคือทางที่ 3 ซึ่งเขาเรียกว่า ‘การทูต’ หรือการเมืองเชิงสร้างสรรค์ ทั้ง 2 แบบใช้เครื่องมือเดียวกัน คือความสัมพันธ์ การรู้จักคน และทางลัด แต่ต่างกันที่ปลายทาง

“ถ้าเลือกได้ แนะนำให้ทุกคนเลือกการทูต ทุกคนวิน เราวินด้วยกัน อย่างความจริงใจ อันนี้ดีที่สุด” โน้ตสรุป

พูดอีกแบบก็คือ ‘จงรู้จักการเมือง แต่อย่าเป็นส่วนหนึ่งของการเมือง’ เพราะเกมการเมืองในออฟฟิศเปลี่ยนไปตามคน

“วันนี้นายเราขาขึ้น พรุ่งนี้อาจย้าย เกษียณ หรืออยู่ไม่ได้ คนที่ฝากชะตาไว้กับฝักฝ่ายจะร่วงตามกันเป็นพวง” เขาย้ำว่า ‘ไม่มีอะไรเป็นอย่างนั้นเสมอไป’ ขาขึ้นวัดกันได้แค่ว่าจะขึ้นอยู่นานเท่าไร

คู่มือเด็กใหม่: 3 สิ่งที่ควรทำก่อนคิดเรื่องการเมือง

สำหรับน้องใหม่ การกระโจนเข้าไปเล่นการเมืองเพื่อหาทางลัดให้ตัวเองคือเรื่องอันตรายมาก “ความใหม่ของคุณ คุณควรเรียนรู้ก่อน” โน้ตบอก และสิ่งที่ควรเรียนรู้มี 3 เรื่อง

1. รู้จักคน (Know-Who) โดยเฉพาะในสังคมไทย ถ้าไม่รู้จักคนก็ทำงานยาก การรู้จักคนช่วยเปิดประตู ทำให้งานยากกลายเป็นงานง่าย แต่เป้าหมายต้องชัดว่าทำเพื่อผลของงาน ไม่ใช่เพื่อผลประโยชน์ของใครบางคน

2. รู้ทิศทางลม ไม่ได้หมายถึงการอ่านว่าวันนี้พี่คนไหนอารมณ์ดี หรือต้องซื้อของไปประจบใคร แต่คือการรู้ว่าองค์กรกำลังเดินไปทางไหน ภาพรวมกำลังเติบโตไปทิศไหน

3. เรียนรู้งานให้แน่น ทั้ง Know-How ที่จำเป็นกับที่ทำงานแห่งนั้น และความรู้ในสายงานของตัวเอง

ข้อที่ 3 คือข้อที่โน้ตให้น้ำหนักมากที่สุด เพราะการเมือง ‘มาแล้วไป’ แต่ความรู้และฝีมืออยู่กับตัวเราตลอด ต่อให้วันหนึ่งถูกการเมืองเล่นงานจนกระเด็นออกมา สิ่งเหล่านี้ก็ยังติดตัวไปด้วย

“คุณจะตอบตัวเองได้อย่างภาคภูมิใจ ว่าฉันทำในสิ่งที่ควรจะทำอย่างถูกต้องแล้ว”

• กลับมาที่ ‘เส้นเรื่องหลัก’

คำที่โน้ตพูดซ้ำบ่อยที่สุดตลอดบทสนทนาคือ ‘เส้นเรื่องหลัก’ เราเดินเข้าออฟฟิศเพื่อทำงาน เงินเดือนที่เข้าบัญชีทุกเดือนก็มาจากงาน ไม่ใช่จากการมาเจอเพื่อนหรือเล่นการเมือง คุณค่าของเราจึงอยู่ที่นั่น และควรเริ่มต้นที่นั่น

สิ่งที่ตามมาคือการพัฒนาตัวเอง ซึ่งโน้ตยอมรับว่าฟังแล้วอาจเหมือนคำพูดสำเร็จรูปของ HR “แต่มันไม่มีคำอื่น ถ้ามีเราก็พูดไปแล้ว”

วันนี้มนุษย์ไม่ได้อยู่ในตลาดแรงงานกลุ่มเดียวอีกต่อไป เงินเดือนที่บริษัทจ่ายให้เรากำลังถูกเทียบกับราคาของ AI

ปลายทางคือการพาตัวเองไปอยู่ในฐานะ ‘ผู้เลือก’ เลือกเส้นทางอาชีพ เลือกที่ทำงาน เลือกคนที่อยากทำงานด้วย แม้แต่เลือกเดินออกจากออฟฟิศนั้น เพราะอำนาจต่อรองที่แท้จริงที่สุดไม่ได้มาจากการเกาะฝักฝ่ายที่ถูก แต่มาจากการมีทางไปเสมอ

“เลือกเอาว่าจะเป็นคนพัฒนาตัวเอง หรือจะรอให้คนอื่นมาบอกให้พัฒนา เพราะเมื่อไรที่คนอื่นมาบอก นั่นแปลว่าชอยส์ของคุณน้อยลงแล้ว”

สุดท้าย โน้ตฝากคำท้าทายที่อาจยากกว่าทุกข้อข้างต้น วันนี้เด็กใหม่หลายคนประกาศว่า ‘ฉันจะไม่เล่นการเมือง’ ได้ง่าย เพราะยังเป็นจูเนียร์ที่ไม่มีอะไรให้เสีย บททดสอบจริงจะมาถึงในวันที่คุณมีอำนาจ มีเงิน มีคนนับหน้าถือตา และถ้าคนที่ผ่านบททดสอบนั้นได้ค่อยๆ เพิ่มจาก 1 ออฟฟิศเป็น 2 เป็น 3 สังคมในภาพใหญ่ก็จะค่อยๆ เปลี่ยนตาม

คำถามจึงไม่ใช่แค่ว่าวันนี้เราจะรอดจากการเมืองในออฟฟิศได้อย่างไร แต่คืออีก 10 ปีข้างหน้า เมื่อเราเป็นคนนั่งอยู่บนเก้าอี้ตัวนั้นเสียเอง เราจะยังจำคำพูดในวันนี้ได้อยู่หรือเปล่า

ย้อนชม b-holder LIVE: ว่าด้วย ‘การเมืองในออฟฟิศ’ หลีกเลี่ยงอย่างไร หรือสุดท้ายต้องเข้าร่วม? ได้ทาง https://youtu.be/C9HmUfJBjrQ

Tags: , , , , ,