เย็นวันที่ 2 พฤศจิกายน 2569 ที่บ้านเกาะยาง ตำบลโพธิ์งาม อำเภอประจันตคาม จังหวัดปราจีนบุรี บนโต๊ะมีแกงส้มหน่อไม้เปรี้ยวใส่ปลา ต้มยำปลา ปลาเผาเกลือ และปลาทอด รองผู้ว่าราชการจังหวัดในฐานะรักษาราชการแทนผู้ว่าฯ นำหัวหน้าส่วนราชการนั่งล้อมวงในกิจกรรม ‘ชวนกินปลา’ เพื่อบอกคนทั้งประเทศว่าปลาปราจีนฯ ยังปลอดภัย คนในพื้นที่ตั้งข้อสังเกตทันทีว่าประจันตคามคืออำเภอเดียวของจังหวัดที่ไม่มีโรงงานกำจัดกากอุตสาหกรรมลำดับที่ 105 และ 106 ตั้งอยู่
ไม่ถึง 2 สัปดาห์ต่อมา ที่อำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย เจเศรษฐ์ ไทยเศรษฐ์ รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงมหาดไทย (มท.) วักน้ำประปาขึ้นล้างหน้าต่อหน้ากล้องแล้วบอกอย่างเป็นกันเองว่า “ล้างแล้วหล่อขึ้นเยอะเลย” ขณะที่แม่น้ำสายซึ่งเป็นแหล่งน้ำดิบของประปาในพื้นที่ เพิ่งตรวจพบสารหนูสูงกว่ามาตรฐานน้ำผิวดินหลายสิบเท่า
แม้ 2 ฉากนี้ห่างกันราว 700 กิโลเมตร แต่เล่าเรื่องเดียวกัน นั่นคือวิธีที่รัฐไทยเลือกจะ ‘สื่อสาร’ กับวิกฤตสิ่งแวดล้อมครั้งที่เลวร้ายที่สุดในรอบหลายปี แทนที่จะจัดการตั้ง Single Command ผลักดันเรื่องเหล่านี้ให้เป็นวาระแห่งชาติ
ทางตะวันออก น้ำท่วมปลายเดือนกันยายนพาน้ำจากบ่อฝังกลบกากอุตสาหกรรมในอำเภอศรีมหาโพธิไหลล้นออกนอกพื้นที่โรงงาน ลงสู่ทุ่งนาที่จมน้ำอยู่แล้ว กรมโรงงานอุตสาหกรรมระบุว่าร่องรอยที่พบ ‘คาดว่า’ มาจากน้ำชะกากของบริษัทกำจัดของเสียแห่งหนึ่ง ก่อนสั่งหยุดประกอบกิจการและปิดบ่อฝังกลบเมื่อกลางเดือนตุลาคม คราบน้ำมันสีรุ้งและมวลน้ำสีดำไหลต่อไปถึงอำเภอบ้านสร้างและมุ่งหน้าสู่ฉะเชิงเทรา ผลตรวจพบอะลูมิเนียมและเหล็กเกินค่ามาตรฐาน ปลากระชังตาย กรมควบคุมโรคคัดกรองประชาชนแล้วพบว่าส่วนใหญ่มีอาการทางผิวหนัง
ส่วนทางเหนือ วันที่ 5 พฤศจิกายน แม่น้ำสายบริเวณบ้านหัวฝายกลายเป็นสีน้ำตาลแดง ค่าความขุ่นพุ่งถึง 1.4 หมื่น NTU เกินกำลังที่ระบบกรองของการประปาส่วนภูมิภาค (กปภ.) จะรับได้ วันถัดมาผลคัดกรองเบื้องต้นพบสารหนู 0.25 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือ 25 เท่าของค่ามาตรฐาน ระบบประปาของ 14 หมู่บ้านได้รับผลกระทบ
สำหรับชาวบ้านในพื้นที่ เรื่องนี้ไม่ใช่เรื่องใหม่ พื้นที่เดียวกันเคยพบค่าสารปนเปื้อนในแม่น้ำสายสูงถึง 28 เท่าเมื่อต้นเดือนสิงหาคม และกรมควบคุมมลพิษ (คพ.) ออกรายงานพบสารหนูเกินมาตรฐานในแม่น้ำกก สาย รวก และโขงมาต่อเนื่องตั้งแต่ปี 2568 จากเหมืองในประเทศเพื่อนบ้าน
พิษที่ไหลมาจากโรงงานในประเทศ 1 แห่ง กับพิษที่ไหลข้ามพรมแดนมาจากเหมืองในรัฐฉาน อาจมีต้นตอต่างกัน แต่ปลายทางเดียวกัน คือทุ่งนา ปลา และก๊อกน้ำในบ้านคน
อย่างไรก็ตาม สิ่งที่แปลกประหลาดคือท่าทีของรัฐบาล ไม่ใช่เพราะไม่มีใครลงพื้นที่ ตรงกันข้าม ผู้คนลงพื้นที่กันมากมาย แต่ทั้งหมดดำเนินไปแบบออร์แกนิก ต่างคนต่างทำตามอำนาจของกระทรวงตัวเอง ไม่มีศูนย์กลางที่บอกสังคมได้ว่าใครเป็นเจ้าภาพ ต้นตอคืออะไร ไม่ชัดเจนว่าใครต้องเป็นคนรับผิดชอบ
เริ่มจากปราจีนบุรี นอกจากงานชวนกินปลาในอำเภอที่ไม่มีโรงงานขยะ บทบาทที่เด่นที่สุดตกเป็นของกระทรวงอุตสาหกรรม วราวุธ ศิลปอาชา ประกาศยกระดับการปราบปรามการลักลอบทิ้งกากตั้งแต่ต้นเดือนกันยายน ลงพื้นที่บุกโรงงานรีไซเคิลขยะอิเล็กทรอนิกส์ที่อำเภอศรีมหาโพธิ และตั้งชุดปฏิบัติการตรวจโรงงานลำดับที่ 105 และ 106 ทั่วประเทศ
ตัวเลขล่าสุดที่วราวุธแถลงที่ทำเนียบรัฐบาลเมื่อวันที่ 10 พฤศจิกายน คือจากเป้าหมาย 3,049 โรงงาน ตรวจไปแล้ว 752 แห่ง พบไม่ปฏิบัติตามพระราชบัญญัติ (พ.ร.บ.) โรงงาน 375 แห่ง หรือเกือบครึ่งหนึ่งของที่เดินเข้าไปดู ออกคำสั่งทางปกครอง 470 คำสั่ง สั่งปิด 1 แห่ง สั่งหยุดประกอบกิจการ 8 แห่ง ในจำนวนนี้อยู่ในปราจีนบุรี 3 แห่ง
หนึ่งในโรงงานที่ถูกสั่งหยุดในปราจีนบุรีเป็นกิจการที่เลิกประกอบการไปตั้งแต่ปี 2553 ไม่มีเครื่องจักร ไม่มีคนงาน แต่ยังมีการแจ้งขนส่งกากอุตสาหกรรมผ่านระบบ กอ.2 ตั้งแต่พฤศจิกายน 2566 พูดอีกแบบคือ ระบบกำกับกากอุตสาหกรรมของรัฐรับเอกสารจากโรงงานที่ไม่มีอยู่จริงมาเกือบ 3 ปีโดยไม่มีใครสะดุด
คำถามที่ควรตามมาคือ ทำไมโรงงานที่ไม่ปฏิบัติตามกฎหมายจึงมีมากขนาดนั้น ใครเป็นคนออกใบอนุญาต ใครเป็นคนติดตาม-ควบคุม และเพราะเหตุใดที่ผ่านมาจึงไม่เคยมีใครตรวจเจอ น่าสังเกตด้วยว่าคดีลักลอบฝังกากกว่า 700 ตันที่อำเภอบ่อทอง ซึ่งกระทรวงอุตสาหกรรมสั่งดำเนินคดีไปก่อนหน้านี้ เกิดขึ้นในชลบุรี บ้านเกิดทางการเมืองของรัฐมนตรีอีกคนหนึ่งที่เรากำลังจะพูดถึง
ขณะที่เชียงรายดูจะยิ่งกระจัดกระจายกว่า เจเศรษฐ์ รมช.มท.ทำหน้าที่สร้างความเชื่อมั่นด้วยการล้างหน้า ส่วน ศาสตราจารย์ ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) จากพรรคเพื่อไทย ลงพื้นที่แม่สายเมื่อวันที่ 15 พฤศจิกายน พร้อมเซนเซอร์ที่ตรวจสารหนูได้ใน 3-5 นาที และข้อเสนอสร้างจุดชะลอน้ำเพื่อดักตะกอนปนเปื้อน โดยยอมรับเองว่า อว.ไม่ใช่หน่วยงานหลัก แต่ขอเป็นกองหนุน
ประโยคสุดท้ายนี้สำคัญกว่าเซนเซอร์ตัวไหน เพราะทำให้เกิดคำถามตามมาทันทีว่า ถ้า มท.ไม่ใช่เจ้าภาพ อว.ก็ไม่ใช่เจ้าภาพ แล้วเจ้าภาพตัวจริงอยู่ที่ไหน
ทว่าทั้งหมดนี้ คนที่หายไปจากเวทีมากที่สุดก็คือเจ้าภาพคนนั้น สุชาติ ชมกลิ่น รัฐมนตรีว่าการกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (ทส.) ผู้แทนชลบุรีจากพรรคภูมิใจไทย
ชื่อของสุชาติยังปรากฏอยู่ในข่าว ทว่าปรากฏในรูปประโยคเดิมซ้ำแล้วซ้ำเล่าคือ ‘สุชาติสั่งการกรมควบคุมมลพิษเร่งตรวจสอบ’ ทั้งในกรณีปราจีนบุรีเมื่อต้นตุลาคม ปลายตุลาคม และกรณีแม่น้ำสายเมื่อต้นพฤศจิกายน สิ่งที่หายไปคือบทบาทของคนที่ถือเครื่องมือทางกฎหมายด้านสิ่งแวดล้อมมากที่สุดในคณะรัฐมนตรี แต่เลือกที่จะปรากฏตัวผ่านข่าวประชาสัมพันธ์
ทส.ไม่ได้มีหน้าที่แค่ดูแลป่าไม้และชายหาด แต่มีกรมควบคุมมลพิษ หน่วยงานเดียวของรัฐที่เก็บข้อมูลคุณภาพน้ำผิวดินทั่วประเทศอย่างเป็นระบบ และมี พ.ร.บ.ส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ พ.ศ. 2535 เป็นกฎหมายหลักอยู่ในมือ กฎหมายฉบับนี้มีเครื่องมืออย่างน้อย 3 ชิ้นที่ตรงกับสถานการณ์ตอนนี้
ชิ้นแรกคือการประกาศเขตควบคุมมลพิษ ซึ่งเปิดทางให้รัฐทำแผนลดและขจัดมลพิษเฉพาะพื้นที่ พร้อมงบประมาณและอำนาจกำกับที่เข้มกว่าปกติ ชิ้นที่ 2 คือหลักความรับผิดทางแพ่งของแหล่งกำเนิดมลพิษ ที่ให้ผู้ก่อมลพิษต้องชดใช้ความเสียหาย รวมถึงมูลค่าทรัพยากรธรรมชาติที่เสียหายให้แก่รัฐ ชิ้นที่ 3 คืออำนาจฉุกเฉินตามมาตรา 9 ที่แม้จะเป็นอำนาจของนายกฯ แต่คนที่ต้องเสนอให้ใช้และออกแบบมาตรการคือกระทรวงที่รู้เรื่องสิ่งแวดล้อมดีที่สุด สนธิ คชวัฒน์ นักวิชาการด้านสิ่งแวดล้อม เสนอให้ใช้มาตรา 9 กับกรณีแม่น้ำสายแล้ว แต่เท่าที่ปรากฏต่อสาธารณะ ยังไม่มีคำตอบจากฝั่งรัฐมนตรี
ในกรณีปราจีนบุรี กรมควบคุมมลพิษได้เริ่มใช้เครื่องมือบางส่วนแล้ว อธิบดี คพ.มอบอำนาจให้สำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษ 7 สระบุรี (สคพ.7) ไปร้องทุกข์กล่าวโทษที่สถานีตำรวจภูธรศรีมหาโพธิตั้งแต่ต้นเดือนตุลาคม แต่จนถึงวันนี้ ไม่มีใครรู้ว่าคดีเดินไปถึงไหน ผลตรวจตัวอย่างน้ำเป็นอย่างไร และกระทรวงจะเรียกค่าเสียหายให้ชาวนาและแม่น้ำปราจีนบุรีหรือไม่
ในกรณีเชียงราย แม้ต้นตออยู่นอกอำนาจกฎหมายไทย แต่นั่นไม่ได้แปลว่า ทส.ไม่มีอะไรทำ นักวิชาการอย่าง ดุลยภาค ปรีชารัชช แห่งมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ชี้ว่าพื้นที่ต้นน้ำอยู่ในการควบคุมของกองกำลังชาติพันธุ์หลายกลุ่ม ซึ่งมีผลประโยชน์ร่วมกับทุนจีน การคุยกับรัฐบาลเนปยีดอเพียงอย่างเดียวจึงไม่พอ ต้องคุยกับทั้งเมียนมา จีน และกลุ่มที่คุมพื้นที่ รวมถึงผลักเรื่องเข้าคณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง ส่วน ดร.สนธิ คชวัฒน์ เสนอให้ไทยคุมการส่งออกสารเคมีและหยุดซื้อแร่จากเหมืองที่ไม่ผ่านมาตรฐานสิ่งแวดล้อม ทุกข้อเสนอต้องการเจ้าภาพที่มีข้อมูลทางวิทยาศาสตร์อยู่ในมือ และคนที่มีข้อมูลนั้นมาตลอดเกือบ 2 ปีก็คือ คพ.ในสังกัด ทส.
แต่เมื่อนายกฯ อนุทินหารือกับ หลี่ เฉียง (Li Qiang) นายกรัฐมนตรีจีน เมื่อวันที่ 14 พฤศจิกายน เรื่องสารพิษในแม่น้ำถูกพูดถึงในฐานะ ‘การประชุมระดับคณะทำงาน’ และคนที่ประกาศตัวว่าจะนำข้อมูลจากพื้นที่ไปคุยกับฝ่ายจีนกลับเป็น รมช.มท. ไม่ใช่ รมว.ทส.ที่อยู่ในพรรคเดียวกับนายกฯ
ทั้งที่สุชาติไม่ใช่คนแปลกหน้ากับแม่น้ำกก เมื่อวันที่ 9 ตุลาคม 2568 ในสมัยรัฐบาลอนุทิน 1 ก่อนการเลือกตั้ง เขาในฐานะรองนายกฯ ควบ รมว.ทส.นั่งเฮลิคอปเตอร์ไปบ้านท่าตอน อำเภอแม่อาย พบชาวบ้านริมน้ำกก รับปากว่าจะพิจารณางบประมาณตั้งห้องปฏิบัติการในพื้นที่ให้ตรวจน้ำได้เร็วขึ้น สั่งกรมทรัพยากรน้ำบาดาลหาแหล่งน้ำสำรอง แต่เมื่อถูกถามถึงการปิดเหมือง เขาตอบว่าเป็นเรื่องใหญ่ที่เกี่ยวหลายกระทรวง และ ‘เป็นเรื่องของรัฐบาล’
พ้นจากแม่น้ำ สุชาติมีภาพจำที่ขึงขังกว่านั้นมาก สื่อบางสำนักเรียกเขาว่าสายโหดจากงานรื้อถอนรีสอร์ตบุกรุกอุทยานแห่งชาติ และ ‘ภูเก็ตโมเดล’ ที่ทวงคืนหาดฟรีดอมและหาดนุ้ยให้ประชาชน เมื่อนายกฯ ส่งสัญญาณประเมิน ‘รัฐมนตรีโลกลืม’ พร้อมขีดเส้น 1 ปีต้องมีผลงาน สุชาติก็ออกมายืนยันว่าตนไม่ได้อยู่ในกลุ่มนั้นแน่นอน โดยยกทับลานและภูเก็ตเป็นผลงาน
สิ่งที่น่าสังเกตคือ ผลงานที่เขาเลือกหยิบยกล้วนเป็นงาน ‘ทวงคืน’ ที่ดิน ป่า และชายหาด งานที่มีคู่กรณีชัดเจน ในขณะที่งานมลพิษเป็นงานอีกแบบหนึ่ง ต้องพิสูจน์ต้นตอ ต้องไล่บี้ใครสักคน และอาจต้องเผชิญหน้ากับทุนอุตสาหกรรมหรือประเทศมหาอำนาจ ผลงานจึงไม่มีวันออกมาในรูปภาพสวยๆ ภายในสัปดาห์เดียว
ลองไล่ดูว่าตลอด 2 เดือนที่ผ่านมา สุชาติ ชมกลิ่นทำอะไรไปแล้วบ้าง ต้นตุลาคม อธิบดี คพ.เปิดเผยว่ารัฐมนตรีสั่งให้ตรวจสอบกรณีปราจีนบุรีและดำเนินการตามกฎหมายอย่างเด็ดขาด วันที่ 6 ตุลาคม สุชาติลงพื้นที่ปราจีนบุรีเพื่อช่วยผู้ประสบภัยน้ำท่วม ตั้งครัวสนามและส่งอาหารถึงพื้นที่ ปลายเดือนตุลาคม รองโฆษกประจำสำนักนายกรัฐมนตรีแจ้งว่าเขาสั่งการ คพ.เร่งตรวจแหล่งน้ำอุปโภคบริโภค หลังกรมควบคุมโรคพบประชาชนมีอาการทางผิวหนัง ต้นพฤศจิกายน เขาสั่งการ คพ.เกาะติดแม่น้ำสายและเตรียมแหล่งน้ำสำรอง และให้สัมภาษณ์ที่ทำเนียบรัฐบาลว่านี่คือมลพิษข้ามแดน ปลัด ทส.ทำ TOR กับฝ่ายเมียนมาไว้แล้ว จะมีการประชุมคณะทำงานปลายเดือนพฤศจิกายน คพ.ตั้งสถานีตรวจวัด 7 จุด และ ‘กำลังหาที่ตั้ง’ ห้องแล็บในพื้นที่
อ่านบรรทัดสุดท้ายซ้ำอีกครั้ง ห้องแล็บที่รัฐมนตรีรับปากชาวท่าตอนว่าจะพิจารณางบประมาณให้เมื่อเดือนตุลาคม 2568 ผ่านไป 1 ปีเต็ม วันนี้ยังอยู่ในขั้น ‘หาที่ตั้ง’
นี่คือภาพรวมของ ‘ผลงาน’ ทั้งหมด คำสั่งการให้หน่วยงานในสังกัดทำงานตามหน้าที่ปกติของมันอยู่แล้ว บวกกับการช่วยเหลือผู้ประสบภัยที่กระทรวงไหนก็ทำได้ สิ่งที่ไม่ปรากฏคือสิ่งที่มีแต่ รมว.ทส.ทำได้ คือการบอกสังคมว่าคดีจะเดินอย่างไร จะเรียกค่าเสียหายจากใคร พื้นที่ใดควรเป็นเขตควบคุมมลพิษ และใครควรถือข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ พร้อมกับนำข้อมูลเหล่านั้นขึ้นโต๊ะเจรจากับเมียนมาและจีน
ความเงียบงันทั้งหมดเสมือนหนึ่งว่า ทส.แทบไม่ได้เป็นปากเป็นเสียงเรื่อง ‘ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม’ ให้กับคนไทยแม้แต่น้อย
คำถามจึงย้อนกลับไปที่ผู้แทนชลบุรี เขต 1 ว่าบทบาทขึงขังที่เห็นกันจนชินตาตั้งแต่ก่อนเลือกตั้งหายไปไหน เมื่อศัตรูไม่ใช่รีสอร์ตบนภูเขา แต่เป็นสารพิษที่มองไม่เห็นในแม่น้ำ หรือว่าเรารู้จักสุชาติน้อยเกินไป ความขึงขังที่เคยเห็นอาจไม่เคยเป็นความขึงขังต่อปัญหาสิ่งแวดล้อมตั้งแต่ต้น แต่เป็นความขึงขังต่อเรื่องที่ถ่ายรูปออกมาสวยกว่า
และถ้าคนที่ถือกฎหมายสิ่งแวดล้อม ถือข้อมูลคุณภาพน้ำทั่วประเทศ และถือกระทรวงที่มีชื่อว่า ‘สิ่งแวดล้อม’ อยู่ในมือ ยังเลือกที่จะทำงานรูทีนในวันที่คนแม่สายไม่กล้าเปิดก๊อกน้ำ และชาวศรีมหาโพธิไม่กล้าลงนา หลายคนวางแผนขายที่นาเพราะความไม่ชัดเจนเรื่องวิกฤตสิ่งแวดล้อม
คำถามที่ดังกว่าที่ต้องถามไปที่เจ้ากระทรวงนี้ที่เชื่อว่าต่อรองเก้าอี้มาด้วยความยากเย็นก็คือ “เก้าอี้ตัวนี้มีไว้เพื่ออะไร”
Tags: สุชาติ ชมกลิ่น



