Privatize Profits, Socialize Losses? แปรรูปกำไรให้เอกชน โยนความพินาศให้ชุมชนใน ‘วิกฤตปลาหมอคางดำ’

วิกฤตการแพร่ระบาดของ ‘ปลาหมอคางดำ’ เริ่มต้นในพื้นที่จังหวัดสมุทรสงคราม วิกฤตนี้ไม่ได้เป็นเพียงปัญหาทางระบบนิเวศ แต่คือภาพสะท้อนของการสูญเสียพื้นที่ทำกินและวิถีชีวิตของชาวบ้านอย่างรุนแรง

ภาพจากหน้าข่าวที่เกษตรกรต้องหลั่งน้ำตาเมื่อเปิดบ่อกุ้งขนาด 50 ไร่แล้วพบเพียงปลาหมอคางดำถึง 5 ตันยึดครองพื้นที่ จนต้องจำใจนำไปขายในราคาเพียงกิโลกรัมละ 8 บาท 

ลองจินตนาการถึงหยาดเหงื่อ หนี้สิน และเงินทุนที่ทุ่มลงไปในบ่อกุ้งขนาด 50 ไร่ แต่เมื่อถึงนาทีที่แหถูกดึงขึ้นมา สิ่งที่ดิ้นพล่านอยู่ตรงหน้ากลับไม่ใช่ผลผลิตที่รอคอย แต่เป็นกองทัพ ‘ปลาหมอคางดำ’ จำนวนมหาศาล 

วิกฤตการแพร่ระบาดในพื้นที่จังหวัดสมุทรสงครามครั้งนี้ จึงทะลุเพดานของคำว่าปัญหาความหลากหลายทางชีวภาพไปไกลลิบ แต่คือการ ‘ถูกบังคับให้สูญเสีย’ ทั้งต้นทุน พื้นที่ทำกิน และวิถีชีวิตดั้งเดิมอย่างโหดร้าย ภาพเกษตรกรที่ต้องกลืนน้ำตา จำใจตักสัตว์น้ำต่างถิ่นที่มาปล้นบ่อของตัวเองไปขายทิ้งในราคาเศษเนื้อเพียงกิโลกรัมละ 8 บาท 

ไม่ใช่แค่โศกนาฏกรรมทางเศรษฐกิจ แต่นี่คือ ‘ความรุนแรงเชิงโครงสร้าง’ ที่บดขยี้ความมั่นคงทางอาหารระดับฐานราก และปล่อยให้ประชาชนตัวเล็กๆ ต้องแบกรับต้นทุนความพินาศ อย่างเป็นรูปธรรมที่สุด

ลุ่มน้ำแม่กลองไม่ใช่แค่สายน้ำที่ไหลออกสู่อ่าวไทย แต่คือ ‘ทรัพยากรร่วม’ ที่หล่อเลี้ยงรากฐานทางเศรษฐกิจและวัฒนธรรมของชาวสมุทรสงครามและพื้นที่ข้างเคียงมาหลายชั่วอายุคน 

การรุกรานของปลาหมอคางดำจึงไม่ใช่แค่การลบชื่อกุ้งแม่น้ำหรือปลาท้องถิ่นออกจากสมุดบัญชีรายรับรายจ่าย แต่เป็นการพรากเอาสิทธิในพื้นที่สาธารณะ สิทธิในการทำกิน และความมั่นคงทางอาหารไปจากมือของคนในพื้นที่ สิ่งที่สูญเสียไปจึงไม่อาจประเมินค่าได้เพียงราคาสัตว์น้ำตามกลไกตลาด แต่คือการล่มสลายของระบบนิเวศทางสังคมที่อาจไม่ฟื้นคืนกลับมาได้อีก

ภาพการลงแขกจับปลาหมอคางดำที่แพร่ระบาดจนเปลี่ยนสีของลำคลองให้กลายเป็นสีของเกล็ดสัตว์ประหลาดนำเข้า ย้ำให้เห็นสภาวะอันบอบช้ำที่ผู้คนและระบบนิเวศในลุ่มน้ำแม่กลองกำลังเผชิญ ความหลากหลายทางชีวภาพที่เคยหล่อเลี้ยงชุมชนกำลังถูกทำลาย กุ้งแม่น้ำและบรรดาพันธุ์ปลาท้องถิ่นที่เดิมทีต้องดิ้นรนเอาชีวิตรอดจากความแปรปรวนของสภาวะโลกร้อนและวิกฤตน้ำทะเลหนุนสูงอยู่แล้ว กลับต้องถูกซ้ำเติมจนแทบสูญพันธุ์จาก ‘หายนะนำเข้า’ ที่เข้ามาแย่งชิงพื้นที่และกวาดล้างห่วงโซ่อาหาร 

สิ่งนี้จึงไม่ใช่แค่ภัยธรรมชาติที่เกิดขึ้นตามยถากรรม แต่คือวิกฤตการณ์ที่เข้ามากัดกินความมั่นคงทางอาหารและทำลายเศรษฐกิจระดับฐานราก

วิกฤตที่เกิดขึ้นไม่ได้ตกลงมาจากฟ้า ทว่าปฐมบทของความพินาศนี้ก่อตัวขึ้นจากความหละหลวมทางโครงสร้างในการบริหารจัดการความเสี่ยง นับตั้งแต่การเริ่มต้นเปิดประตูให้กลุ่มทุนขนาดใหญ่นำเข้าสัตว์น้ำต่างถิ่นมาเพื่อทดลองวิจัยตั้งแต่ปี 2553 กระบวนการตรวจสอบและควบคุมทางชีวภาพที่ควรจะเข้มงวดรัดกุมกลับเต็มไปด้วยช่องโหว่ และความไร้ประสิทธิภาพ

การปล่อยปละละเลยเช่นนี้สะท้อนให้เห็นถึงกลไกของระบบราชการที่ล้มเหลวในการเป็นผู้คุ้มครองผลประโยชน์สาธารณะ จนท้ายที่สุด สัตว์น้ำที่ควรถูกควบคุมดูแลอย่างเข้มงวดในระบบปิดหลุดรอดออกมาเป็น ‘อาวุธชีวภาพ’ ที่ทำลายล้างระบบนิเวศและแหล่งทำกินของชาวแม่กลอง และกำลังจะขยายวงกว้างไปยังแหล่งทำกินของเกษตรกรทั่วประเทศ

ในประเด็นรอยรั่วของการจัดการความเสี่ยงนี้ ศาลปกครองกลางมีคำพิพากษาไปเมื่อวันที่ 8 กันยายน 2569 ที่ผ่านมา โดยชี้ชัดว่า ‘กรมประมง’ ละเลยการปฏิบัติหน้าที่ตามกฎหมายในการระงับยับยั้งการแพร่ระบาดของปลาหมอคางดำ 

โดยศาลมีคำสั่งให้กระทรวงมหาดไทยสั่งการไปยังผู้ว่าราชการจังหวัดสมุทรสงคราม ประกาศให้พื้นที่ดังกล่าวเป็น ‘เขตภัยพิบัติ’ เพื่อเปิดทางให้หน่วยงานระดับจังหวัดเร่งรัดกระบวนการช่วยเหลือและเยียวยาผู้ฟ้องคดี ตลอดจนชาวบ้านที่ได้รับผลกระทบในพื้นที่ได้อย่างทันท่วงที 

คำพิพากษานี้คือเครื่องยืนยันว่า เมื่อกลไกรัฐล้มเหลวในการใช้อำนาจทางปกครองเพื่อปกป้องสิ่งแวดล้อม รัฐย่อมไม่อาจปฏิเสธความรับผิดชอบในการเยียวยา

เมื่อหันไปสำรวจปฏิกิริยาตอบรับจากภาครัฐและหน่วยงานราชการ สิ่งที่สังคมเห็นกลับเป็นเพียงมาตรการบรรเทาเหตุระยะสั้นที่วนเวียนอยู่กับการแก้ปัญหาที่ปลายเหตุ ไม่ว่าจะเป็นแคมเปญรณรงค์ให้ชาวบ้านช่วยกันจับมากิน การใช้งบประมาณแผ่นดินตั้งโต๊ะรับซื้อปลาในราคาถูก หรือการปล่อยปลานักล่าลงสู่แหล่งน้ำเพื่อควบคุมประชากร 

มาตรการเหล่านี้ล้วนเป็นการผลักภาระให้ประชาชนและภาษีของประเทศต้องคอยตามล้างตามเช็ดวิกฤตดังกล่าว แทนที่รัฐจะลุกขึ้นมาใช้อำนาจปกครองอย่างเด็ดขาด เพื่อสืบสาวหาต้นตอและบังคับใช้หลักการ ‘ผู้ก่อมลพิษเป็นผู้จ่าย’ (Polluter Pays Principle) กับกลุ่มทุนขนาดใหญ่

ท่ามกลางวิกฤตที่ทวีความรุนแรง กลไกที่ควรจะปกป้องประชาชนกลับทำงานในแดนสนธยา การปฏิเสธความรับผิดชอบของกลุ่มทุนต้นทางโดยอาศัยความซับซ้อนของข้อเท็จจริง ภาระการพิสูจน์ และช่องโหว่ทางกฎหมายเป็นเกราะกำบัง ทำให้หลักนิติธรรมขั้นพื้นฐานอย่าง ‘ผู้ก่อมลพิษเป็นผู้จ่าย’ กลายเป็นเพียงตัวอักษรที่ถูกแช่แข็ง ในขณะที่ภาครัฐใช้มาตรการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าด้วยการนำเงินภาษีของประชาชนมาอุดรอยรั่ว แทนที่จะใช้อำนาจปกครองอย่างเด็ดขาดเพื่อดึงตัวผู้ก่อเหตุมาเผชิญหน้ากับความพินาศ

เป็นเวลากว่า 16 ปีนับแต่เกิดเหตุการแพร่ระบาด (หากนับจุดเริ่มต้นจากการอนุญาตให้นำเข้ามาทดลองในปี 2553) แต่จนถึงปัจจุบัน การแสดงความรับผิดชอบอย่างเป็นรูปธรรมจากทั้งกลไกรัฐและเอกชนต้นทางกลับยังคงพร่าเลือนและเชื่องช้า แม้ความเคลื่อนไหวล่าสุดในกระบวนการยุติธรรม ทั้งคำพิพากษาศาลปกครองที่ชี้ชัดถึงความบกพร่องของหน่วยงานรัฐ และคำสั่งรับพิจารณาคดีแบบกลุ่มอาจจะช่วยจุดประกายความหวังขึ้นมาบ้าง แต่นั่นก็เป็นเพียงความยุติธรรมที่เดินทางมาล่าช้าเกินกว่าความพินาศของระบบนิเวศไปมาก

นอกเหนือจากมิติการทวงถามความรับผิดทางปกครองจากรัฐ วิกฤตครั้งนี้ยังแสดงถึงการปะทะระหว่างประชาชนผู้สูญเสียกับกลุ่มทุนขนาดใหญ่ หมุดหมายสำคัญเพิ่งปรากฏขึ้นเมื่อวันที่ 14 กันยายน 2569 เมื่อศาลอุทธรณ์มีคำสั่งยืนตามศาลชั้นต้น อนุญาตให้คดีแพ่งที่ตัวแทนชาวบ้านเป็นโจทก์ยื่นฟ้องเรียกค่าเสียหายกว่า 2,000 ล้านบาท สามารถดำเนินกระบวนพิจารณาเป็น ‘คดีแบบกลุ่ม’ ได้ แม้ทางฝั่งบริษัทเอกชนคู่กรณีจะรีบออกมาชี้แจงว่าคำสั่งศาลดังกล่าวเป็นเพียงการวินิจฉัยรูปแบบการพิจารณาคดีเท่านั้น ยังมิใช่คำตัดสินชี้ขาดความผิดหรือการสั่งให้ชดใช้ค่าเสียหาย

การรวมกลุ่มเพื่อดำเนินคดีเป็นเพียงก้าวแรกของแรงกระเพื่อมระลอกใหญ่ เนื่องจากตัวแทนกลุ่มชาวบ้านเตรียมขยายแนวรบทางกฎหมาย ด้วยการผลักดันคดีแบบกลุ่มให้ครอบคลุมการเยียวยาไปยังผู้เสียหายในพื้นที่อย่างน้อย 19 จังหวัดทั่วประเทศที่กำลังเผชิญหน้ากับวิกฤตการแพร่ระบาด 

ทุกวันนี้ชาวบ้านลุ่มน้ำแม่กลองยังต้องตื่นมาแบกรับต้นทุนความสูญเสียซ้ำรอยเดิมในทุกๆ วัน ท่ามกลางกระบวนการทวงคืนความยุติธรรมที่เต็มไปด้วยความซับซ้อนทางกฎหมายและกำแพงของอำนาจทุน ราวกับว่าความเป็นอยู่ของผู้คนในพื้นที่ถูกกลไกของรัฐและโครงสร้างกฎหมายปล่อยทิ้งให้จมดิ่งและถูกกัดกินไปพร้อมๆ กับพันธุ์สัตว์น้ำท้องถิ่นและผลผลิตทางประมง

การต่อสู้ทั้งในศาลปกครองและการฟ้องคดีแบบกลุ่มในครั้งนี้ อาจพาเราไปถึงคำตอบที่ว่า ระบบกฎหมายไทยมีเครื่องมือที่เข้มแข็งพอจะบังคับใช้หลัก ‘ผู้ก่อมลพิษเป็นผู้จ่าย’ ได้จริงหรือไม่ การเฝ้าติดตามคดีมหากาพย์นี้จึงไม่ใช่แค่การลุ้นผลแพ้ชนะในศาล แต่เป็นวาระสำคัญที่ชวนให้สังคมต้องร่วมกันจับตาและตั้งคำถามต่อไปว่า ท้ายที่สุดแล้ว ‘นิติรัฐ’ ของประเทศนี้ จะยอมปรับตัวเพื่อยืนหยัดปกป้องความยุติธรรมเชิงนิเวศ หรือจะยอมจำนนต่อข้อจำกัดเดิมๆ แล้วปล่อยให้ชาวบ้านตาดำๆ ต้องเป็นผู้จ่ายบิลค่าเสียหายต่อไปอย่างไร้จุดจบ

ตราบใดที่โครงสร้างทางกฎหมายยังคงมีข้อจำกัดในการบังคับใช้ และบริบทแวดล้อมยังคงสะท้อนให้เห็นถึงความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงกระบวนการพิสูจน์ ปลาหมอคางดำก็อาจจะไม่ใช่สิ่งมีชีวิตแปลกปลอมชนิดสุดท้ายที่เข้ามาระบาด